കേരളം ഇന്ന് വെറും ഒരു അധികാരമാറ്റത്തിന്റെ സാക്ഷിയല്ല; ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ “റോൾ റിവേഴ്സലി”ന്റെ കേന്ദ്രവേദിയായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഇന്നലെ ചോദ്യം ചോദിച്ചവർ ഇന്ന് മറുപടി പറയേണ്ടിവരുന്നു. ഇന്നലെ മറുപടി പറഞ്ഞവർ ഇന്ന് ചോദ്യം ചോദിക്കാൻ തയ്യാറെടുക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഈ മാറ്റം വെറും ഭരണകക്ഷിയും പ്രതിപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള കസേരമാറ്റമല്ല; കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷയും ദേശീയ പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ദിശയും പുതുതായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ചരിത്രനിമിഷമാണ്.
“I Have a Dream…” — “എനിക്കൊരു സ്വപ്നമുണ്ട്” എന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ Martin Luther King Jr. ഒരു പ്രസംഗം നടത്തിയതല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ ദിശ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ സങ്കൽപ്പം ലോകത്തിനു മുന്നിൽ വെച്ചതായിരുന്നു. സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നവർ ഏറെയുണ്ട്. എന്നാൽ, ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെ അതിലൂടെ കാണാൻ കഴിയുന്നവരാണ് യഥാർത്ഥ നേതാക്കൾ. അവർ ജനങ്ങളെ വെറും നയിക്കുന്നില്ല; ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ നിരാശകൾക്ക് ഭാഷ നൽകുകയും ഭാവിക്ക് രൂപം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
കേരള രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഇന്ന് V. D. Satheesanനെക്കുറിച്ച് ഉയരുന്ന ചർച്ചകളുടെ കേന്ദ്രത്തിലും ഇതേ ആശയമുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉയർച്ച ഒരു സാധാരണ അധികാരമാറ്റത്തിന്റെ കഥയല്ല; കോൺഗ്രസിന്റെയും ഇന്ത്യൻ പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും മാറുന്ന സ്വഭാവത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. കേരളത്തിലെ മുഖ്യമന്ത്രി തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഇത്തവണ സംസ്ഥാന രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തീർന്നു. കാരണം, Rahul Gandhiക്കും കോൺഗ്രസിനും ഇന്ന് കേരളം വെറും ഒരു സംസ്ഥാനം മാത്രമല്ല; ഉത്തരേന്ത്യയിലെ ക്ഷയിച്ച രാഷ്ട്രീയ ഭൂമികയ്ക്ക് പകരം പാർട്ടിയെ നിലനിർത്തുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ അധിഷ്ഠാനങ്ങളിലൊന്നാണ്.
കേരളത്തിലെ 19–20 ലോക്സഭാ സീറ്റുകൾ കോൺഗ്രസിന് ഏറെക്കുറെ “ഫിക്സഡ് ഡെപ്പോസിറ്റ്” പോലെയാണ്. ആ അടിത്തറയിൽ വിള്ളൽ ഉണ്ടാകുമെന്ന സൂചന പോലും ദേശീയ നേതൃത്വത്തിന് വലിയ ഭീഷണിയാണ്. തൊഴിലില്ലായ്മ, മത്സരപ്പരീക്ഷകളിലെ അനിശ്ചിതത്വം, സാമൂഹിക അസുരക്ഷ, യുവജന നിരാശ, നഗരമധ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അകലം — ഇതെല്ലാം ചേർന്ന് 2029-ലേക്കുള്ള ഇന്ത്യയിൽ ഒരു വലിയ Gen-Z രാഷ്ട്രീയ ഉണർവിന്റെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ട്. ആ തരംഗം ഏറ്റവും ശക്തമായി പ്രതിഫലിക്കാവുന്നത് ദക്ഷിണേന്ത്യയിലും നഗരമേഖലകളിലുമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് Rahul Gandhi ഇപ്പോൾ പഴയ ഗ്രൂപ്പ് സമവാക്യങ്ങളെക്കാൾ പുതുതലമുറയുമായി ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയുന്ന നേതാക്കളെ മുൻനിരയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നതെന്ന് തോന്നുന്നത്.
തമിഴ്നാട്ടിൽ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകളോട് അദ്ദേഹം കാണിച്ച തുറന്ന സമീപനവും കേരളത്തിൽ ഗ്രൂപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തെ മറികടന്ന തീരുമാനങ്ങളും ഇതേ വലിയ രാഷ്ട്രീയ പരീക്ഷണത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് വായിക്കപ്പെടുന്നത്. കാരണം, ഇന്ത്യയിലെ പഴയ രാഷ്ട്രീയ “വൻമരങ്ങൾ” ഇന്നും നിലകൊള്ളുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ വേരുകൾ പഴയപോലെ അചഞ്ചലമല്ല. Mamata Banerjee, M. K. Stalin, Sharad Pawar എന്നിവരുടെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ശക്തമായിരിക്കാം; പക്ഷേ സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളും സാമ്പത്തിക അസമത്വവും പുതിയ രാഷ്ട്രീയ അസന്തോഷങ്ങളും ചേർന്ന് ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.
അത്തരം സാഹചര്യത്തിലാണ് V. D. Satheesan എന്ന നേതാവിന്റെ പ്രസക്തി ഉയരുന്നത്. അദ്ദേഹം പരമ്പരാഗത കോൺഗ്രസ് വിജയപഥത്തിലൂടെ വന്ന നേതാവല്ല. കെ.എസ്.യു. അധ്യക്ഷസ്ഥാനം, യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വം, മന്ത്രിസ്ഥാനം—എല്ലാം അവസാന നിമിഷങ്ങളിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട ചരിത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിനുള്ളത്. പാർട്ടിയിലെ പതിവ് അധികാരവഴികളിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഒരിക്കലും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് കണ്ടിരുന്നില്ല. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ചിലപ്പോൾ കൈവിട്ടുപോയ അവസരങ്ങളാണ് ഒരു നേതാവിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ മൂലധനമായി മാറുന്നത്. കാരണം, തുടർച്ചയായ നഷ്ടങ്ങൾ മനുഷ്യനെ ജനങ്ങളോട് കൂടുതൽ വിശ്വസനീയനാക്കുന്നു.
മറ്റുള്ളവർക്ക് കൈയടികൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ പിന്തിരിഞ്ഞുനടക്കേണ്ടി വന്ന ആ നിമിഷങ്ങളായിരിക്കാം പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ യാത്രയിലെ യഥാർത്ഥ ചവിട്ടുപടികൾ. അധികാരത്തിന്റെ ഉൾമുറികളിൽ നിന്നല്ല, പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വികാരങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേതൃപ്രതിച്ഛായ രൂപപ്പെട്ടത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഇന്ന് പലരും അദ്ദേഹത്തിൽ കാണുന്നത് ഒരു സാധാരണ പാർട്ടി നേതാവിനെക്കാൾ “സിസ്റ്റത്തിനുള്ളിലെ ഔട്ട്സൈഡർ” എന്ന പ്രതീകമാണ്.
എന്നാൽ, ഈ രാഷ്ട്രീയമാറ്റത്തിന്റെ മറുവശത്ത് ഒരു വലിയ വികാരകഥയും നിൽക്കുന്നു — Ramesh Chennithala എന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകന്റെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പിന്റെ കഥ.
കേരളത്തിലെ കോൺഗ്രസ് സംഘടനയെ അടിത്തട്ടിൽ നിന്ന് പുനർനിർമ്മിച്ച ചരിത്രത്തിൽ ചെന്നിത്തലയുടെ പങ്ക് നിഷേധിക്കാനാവില്ല. K. Karunakaran കാലഘട്ടത്തിനു ശേഷമുള്ള പ്രതിസന്ധികളിൽ പാർട്ടിയെ പിടിച്ചുനിർത്തിയ നേതാക്കളിൽ പ്രധാനിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ദീർഘകാലം കെ.പി.സി.സി. അധ്യക്ഷനായും സംഘടനാ നേതാവായും പ്രവർത്തിച്ചപ്പോൾ കോൺഗ്രസിന്റെ ഗ്രാമീണ അടിത്തറയുമായി ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബന്ധം പുലർത്തിയ നേതാക്കളിലൊരാളായി അദ്ദേഹം മാറി.
രമേശ് ചെന്നിത്തലയുടെ രാഷ്ട്രീയം ആക്രമണാത്മക അധികാരഭാഷയല്ല സംസാരിച്ചത്; ബന്ധങ്ങളുടെ ഭാഷയായിരുന്നു. അതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയും ചിലപ്പോൾ ദൗർബല്യവും. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും കുറച്ച് രാഷ്ട്രീയ ശത്രുക്കൾ മാത്രമുള്ള നേതാവെന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചത് യാദൃശ്ചികമല്ല. അതിരുകടന്ന മൃദുസ്വഭാവവും എളിമയും അക്ഷോഭ്യതയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.
“രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിരാശയേ ഉണ്ടായിട്ടില്ല” എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ അതുകൊണ്ടുതന്നെ വെറും ആശ്വാസവാചകങ്ങളല്ല; ദീർഘകാല കാത്തിരിപ്പിന്റെ ആത്മസംയമനമാണ്. സ്ഥാനങ്ങൾ വരികയും പോകുകയും ചെയ്യും, പാർട്ടിയാണ് പ്രധാനമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആവർത്തനങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ പഴയൊരു പാഠം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ, മുഖ്യമന്ത്രിസ്ഥാനത്തിന്റെ അവസാന നിമിഷങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് പിന്നിലായി എന്ന വാർത്ത പലർക്കും വെറും രാഷ്ട്രീയസംഭവമല്ലായിരുന്നു; കോൺഗ്രസിന്റെ പഴയ സംഘടനാപരമായ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിന് ലഭിച്ച ഒരു നിശ്ശബ്ദ വിടപറച്ചിലുപോലെയായിരുന്നു.
ഇതോടൊപ്പം, കേരള രാഷ്ട്രീയത്തിലെ മറ്റൊരു വലിയ സംഘർഷവും തുറന്നു കിടക്കുകയാണ് — “ക്ഷേമസംസ്ഥാനം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പോരാട്ടം. കേരളം “പാപ്പരായ സംസ്ഥാനം” ആണെന്ന A. K. Antonyയുടെ പ്രസ്താവന അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു സാധാരണ രാഷ്ട്രീയ പരാമർശമല്ല; കേരളത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള വലിയ ആശയസംഘർഷത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
വസ്തുതകൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, രണ്ടാം Pinarayi Vijayan സർക്കാർ അധികാരമൊഴിയുമ്പോൾ കേരളം സാമ്പത്തികമായി തകർന്ന അവസ്ഥയിലായിരുന്നുവെന്ന വാദം നിലനിൽക്കുന്നതല്ല. പ്രകടനപത്രികയിലെ ഭൂരിഭാഗം വാഗ്ദാനങ്ങളും നടപ്പിലാക്കി, ക്ഷേമപദ്ധതികൾ മുടങ്ങാതെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയ ഒരു സർക്കാരായിരുന്നു അത്. സർക്കാർ ജീവനക്കാരുടെ ശമ്പളവും പെൻഷനും മുടങ്ങിയില്ല; ക്ഷേമപെൻഷനുകൾ കുടിശ്ശികയായില്ല; ഡി.എയും ഡി.ആറും അനുവദിച്ചു; കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി ജീവനക്കാരുടെ ശമ്പളവും പെൻഷനും സംസ്ഥാന ഖജനാവിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായി നൽകി.
സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വാർഷിക ചെലവ് ഗണ്യമായി ഉയർന്നിട്ടും, പൊതുകടത്തിന്റെ അനുപാതം കുറഞ്ഞു എന്നതാണ് ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ സാമ്പത്തിക വസ്തുത. അഞ്ചുവർഷംകൊണ്ട് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ തനത് വരുമാനം ഇരട്ടിയായി. സാമ്പത്തിക ഫെഡറലിസത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന കേന്ദ്ര നയങ്ങൾക്കെതിരെ കേരളം നടത്തിയ പോരാട്ടത്തിന്റെ ഫലമായി ധനകാര്യ കമ്മീഷനിൽ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വിഹിതവും വർദ്ധിച്ചു.
അതുകൊണ്ട് തന്നെ, “സംസ്ഥാനം പാപ്പരായി” എന്ന രാഷ്ട്രീയ വാദം പലർക്കും പുതിയ സർക്കാരിന്റെ വാഗ്ദാന പിന്മാറ്റങ്ങൾക്ക് മുൻകൂർ വിശദീകരണമായി തോന്നുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. കാരണം, ജനങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ നൽകിയ വാഗ്ദാനങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കുക എന്നത് ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല; അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷണമാണ്.
ഇവിടെയാണ് കേരള രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ “റോൾ റിവേഴ്സൽ” ആരംഭിക്കുന്നത്.
ഇന്നലെ നിയമസഭയിൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങൾക്കും മറുപടി പറഞ്ഞിരുന്ന Pinarayi Vijayan ഇനി പ്രതിപക്ഷ നിരയിൽ നിന്ന് ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തേണ്ടിവരും. അതേസമയം, വർഷങ്ങളോളം ഭരണകൂടത്തെ കടുത്ത ഭാഷയിൽ ചോദ്യം ചെയ്ത് സഭയുടെ കേന്ദ്രകഥാപാത്രമായി മാറിയിരുന്ന V. D. Satheesan ഇനി അതേ സഭയിൽ ഭരണത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുത്ത് മറുപടി പറയേണ്ടി വരും.
ഇത് വെറും രാഷ്ട്രീയ വേഷമാറ്റമല്ല; രണ്ട് രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സ്ഥാനമാറ്റമാണ്.
പ്രതിപക്ഷത്ത് ഇരിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും നൈതികതയുടെ ഭാഷ സംസാരിക്കും. അധികാരത്തിലെത്തുമ്പോൾ അതേ രാഷ്ട്രീയം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഭാഷ സംസാരിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാകും. ഇന്നലെ “എന്തുകൊണ്ട് നടപ്പിലാക്കുന്നില്ല?” എന്ന് ചോദിച്ചവർ ഇന്ന് “എന്തുകൊണ്ട് ഉടൻ നടപ്പിലാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല?” എന്ന് വിശദീകരിക്കേണ്ടിവരും. അതേസമയം, ഇന്നലെ “സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി” ചൂണ്ടിക്കാട്ടി തീരുമാനങ്ങളെ ന്യായീകരിച്ചവർ ഇന്ന് അതേ വാദങ്ങൾക്കെതിരെ ജനങ്ങളുടെ അസന്തോഷം രാഷ്ട്രീയമായി ചാനലൈസ് ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കും.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ, പുതിയ മുഖ്യമന്ത്രിക്കുള്ള ഏറ്റവും വലിയ പരീക്ഷണം അധികാരം നേടുന്നതല്ല; അധികാരത്തെ മനുഷ്യസാന്നിധ്യമുള്ള ഭരണമായി മാറ്റാനാകുമോ എന്നതാണ്.
ജനങ്ങൾ ഇന്ന് ഒരു “ജനമുഖ്യമന്ത്രി”യെയാണ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് — അധികാരത്തിന്റെ അകലം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭരണാധികാരിയെ അല്ല. അമിതമായ സുരക്ഷാവാഹനവ്യൂഹങ്ങൾ, ഫ്യൂഡൽ ബഹുമാനസംസ്കാരം, അധികാരത്തിന്റെ ആഡംബരപ്രദർശനങ്ങൾ, ബന്ധുനിയമനങ്ങൾ, ക്വട്ടേഷൻ മാഫിയകൾ, പോലീസ് സംവിധാനത്തിലെ ബാഹ്യ ഇടപെടലുകൾ, കൺസൾട്ടൻസി ഭരണസംസ്കാരം, ഉന്നതതല അഴിമതി — ഇതെല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കണമെന്ന ജനങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം ശക്തമാണ്.
ആശാവർക്കർമാരുടെയും നഴ്സുമാരുടെയും പ്രശ്നങ്ങൾ, തൊഴിലില്ലായ്മ, കെ-റെയിൽ ബാധിതരുടെ ആശങ്കകൾ, റെയിൽവേ വികസനം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ — ഇവയാണ് ഇനി ഭരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അജണ്ടകളാകേണ്ടത്.
കേരളം പ്രബുദ്ധരായ പൗരസമൂഹമുള്ള സംസ്ഥാനമാണ്. ഇവിടെ സിവിൽ സൊസൈറ്റിക്ക് ശക്തമായ ഇടപെടൽ ശേഷിയുണ്ട്. അതിനെ ശത്രുവായി കാണാതെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സഹയാത്രികരായി കാണേണ്ടതുണ്ട്. പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ അഭിപ്രായങ്ങൾ കേൾക്കുകയും വിമർശനങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഭരണസംസ്കാരമാണ് കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക.
ഈ മുഴുവൻ രാഷ്ട്രീയ പരിവർത്തനത്തിനിടയിൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ പങ്കും വലിയ ചർച്ചാവിഷയമാണ്. വാർത്താവിനിമയ വേദികളെന്നതിലുപരി രാഷ്ട്രീയ ക്യാമ്പുകളായി മാറുന്ന ചില മാധ്യമപ്രവണതകൾ കേരളത്തിന്റെ പൊതുസംവാദ സംസ്കാരത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. വിമർശനവും വ്യക്തിഹത്യയും തമ്മിലുള്ള അതിരുകൾ മങ്ങിപ്പോകുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാഷ തന്നെ മാറിത്തുടങ്ങും.
കേരളം ഇന്ന് ഒരു വഴിത്തിരിവിലാണ്. ഒരു വശത്ത് പുതുതലമുറയുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതീക്ഷകളെ വായിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന പുതിയ നേതൃത്വം; മറുവശത്ത് ക്ഷേമസംസ്ഥാനത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം സംരക്ഷിച്ചുവെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന പഴയ ഭരണാനുഭവം. ഈ സംഘർഷം വെറും പാർട്ടി മത്സരമല്ല. ഇന്ത്യയുടെ ഭാവി രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള വലിയ ആശയസംഘർഷത്തിന്റെ കേരള പതിപ്പാണ്.
സ്വപ്നങ്ങൾ മാത്രം ചരിത്രം മാറ്റില്ല. പക്ഷേ, ചരിത്രം മാറ്റുന്നവർ ആദ്യം സ്വപ്നം കാണുന്നവരായിരിക്കും.
Read more
അതുകൊണ്ട്, “എനിക്കൊരു സ്വപ്നമുണ്ട്” എന്ന വാചകം ഇന്നും രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രഖ്യാപനങ്ങളിൽ ഒന്നായി തുടരുന്നു.
