മാധവ് ഗാഡ്ഗിൽ അന്തരിച്ചു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിടവാങ്ങൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ മരണവാർത്തയായി ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഇന്ത്യയുടെ പരിസ്ഥിതി ബോധത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകളിൽ, ദീർഘകാലമായി മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഒരു ശബ്ദത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദതയാണ് ഇത്. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധിയും തുടർച്ചയായ പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങളും മനുഷ്യരെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഒരേ ചോദ്യം ചോദിപ്പിക്കുന്ന കാലത്താണ് ഈ വിടവാങ്ങൽ സംഭവിക്കുന്നത് ഇത് ഒഴിവാക്കാമായിരുന്നില്ലേ? ആ ചോദ്യത്തിന് ശാസ്ത്രീയമായും നൈതികമായും മറുപടി നൽകിയിരുന്ന പേരാണ് ഗാഡ്ഗിൽ.
ഇന്ത്യൻ വനങ്ങളുടെ ചരിത്രം അധികാരത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. രാജാക്കന്മാരുടെ വേട്ടഭൂമികളായി കാടുകൾ മാറിയ കാലത്ത് അവ വീരകഥകളുടെയും അധിനിവേശത്തിന്റെയും പശ്ചാത്തലമായി. കോളനിയൽ ഭരണകാലത്ത് ബ്രിട്ടീഷുകാർ കാടിനെ തേയില, ഏലം, റബ്ബർ, മറ്റ് നാണ്യവിളകൾ എന്നിവയുടെ വ്യവസായഭൂമിയാക്കി. പ്രകൃതി വിഭവമാത്രമായി ചുരുക്കപ്പെട്ടു; മനുഷ്യരും വനവും തമ്മിലുള്ള സഹജീവിതബന്ധം തകർത്തു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ പോലും ഈ സമീപനം പൂർണമായി മാറിയില്ല. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പേരിൽ ഖനനം, അണക്കെട്ടുകൾ, റോഡുകൾ, വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങൾ, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് പദ്ധതികൾ—എല്ലാം കാടിന്റെ ശരീരത്തിലൂടെ നടന്നു. മലഞ്ചെരിവുകൾ മുറിക്കപ്പെട്ടു, നദികൾ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു, പരിസ്ഥിതിയുടെ സ്വാഭാവിക തുലനം അസ്ഥിരമായി.
ഈ ചരിത്രത്തിന്റെ നടുവിലാണ് ഗാഡ്ഗിലിന്റെ ഇടപെടൽ ഒരു വഴിത്തിരിവാകുന്നത്. അദ്ദേഹം പരിസ്ഥിതിയെ ഒരു “സംരക്ഷണ വിഷയം” ആയി മാത്രം കണ്ടില്ല; അത് സാമൂഹിക നീതിയുടെയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന ചോദ്യമാക്കി. ശാസ്ത്രം ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഭാഷയായി മാറുന്ന കാലത്ത്, അത് ജനങ്ങളുടെ ഭാഷയായി നിലനിൽക്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം ഉറച്ചുവിശ്വസിച്ചു. പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രത്തിൽ പി.എച്ച്.ഡി നേടിയ, ലോകോത്തര അക്കാദമിക് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ എല്ലാ സാധ്യതകളും ഉണ്ടായിരുന്ന ഒരാൾ, സ്വന്തം ജീവിതം പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിനായി മാറ്റിവെച്ചത് അതുകൊണ്ടാണ്. ഗവേഷണ പ്രബന്ധങ്ങളിലും ക്ലാസ്മുറികളിലും ഒതുങ്ങാതെ, ഗ്രാമസഭകളിലേക്കും ഗോത്രവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്കും മത്സ്യത്തൊഴിലാളി കോളനികളിലേക്കും ശാസ്ത്രത്തെ കൊണ്ടുപോയത് അതുകൊണ്ടാണ്.
2011-ലെ ഗാഡ്ഗിൽ കമ്മറ്റി റിപ്പോർട്ട് കേരളത്തിനും പശ്ചിമഘട്ട പ്രദേശങ്ങൾക്കും മുന്നിൽ വെച്ചത് “വികസനം വേണ്ട” എന്ന വാദമല്ല. അത് വികസനത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന ചോദ്യം ആയിരുന്നു. പാരിസ്ഥിതികമായി അതിസൂക്ഷ്മമായ പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഖനനം, ക്വാറികൾ, വൻകിട അണക്കെട്ടുകൾ, അനിയന്ത്രിതമായ ടൂറിസം, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് ഇടപെടലുകൾ—all of these—വിനാശകരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം ശാസ്ത്രീയ കൃത്യതയോടെ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. മുഴുവൻ പശ്ചിമഘട്ടത്തെയും പരിസ്ഥിതി സംവേദന മേഖലയായി കണക്കാക്കി, വിവിധ സോണുകളായി തിരിച്ച് വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് കർശനമായ നിയന്ത്രണം വേണമെന്ന് അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശിച്ചു. അത് ഒരു ദീർഘദർശനമായിരുന്നു.
എന്നാൽ ആ ദീർഘദർശനം രാഷ്ട്രീയമായി അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കുന്നതായിരുന്നു. റിപ്പോർട്ട് അംഗീകരിക്കപ്പെടാതെ പോയി. അതിലുപരി, കുടിയേറ്റ കർഷകരുടെ ശത്രുവായി, വികസനവിരുദ്ധനായി, ജനങ്ങളെ കുടിയിറക്കുന്നവനായി ഗാഡ്ഗിൽ അപഹസിക്കപ്പെട്ടു. ശാസ്ത്രീയ മുന്നറിയിപ്പ് രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടു. ജനങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന വ്യാജ പ്രചാരണങ്ങൾ ശക്തമായി. റിപ്പോർട്ട് തള്ളിക്കളയപ്പെട്ടപ്പോൾ, തള്ളപ്പെട്ടത് ഒരു രേഖ മാത്രമായിരുന്നില്ല; ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു നൈതിക മുന്നറിയിപ്പായിരുന്നു.
തുടർന്ന് രൂപംകൊണ്ട കസ്തൂരിരംഗൻ കമ്മറ്റി റിപ്പോർട്ട് പോലും ഗാഡ്ഗിൽ മുന്നോട്ടുവെച്ച സമഗ്ര സമീപനത്തെ ദുർബലമാക്കി. പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ 37 ശതമാനം മാത്രം സംരക്ഷിച്ചാൽ മതിയെന്ന നിലപാട് സ്വീകരിച്ച്, യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചോടുന്ന സമീപനമാണ് ഭരണകൂടങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ സംവിധാനങ്ങളും സ്വീകരിച്ചത്. സുപ്രീംകോടതിയുടെ നിർദേശങ്ങൾ മറികടക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ, നടപ്പാക്കലിലെ അർദ്ധഹൃദയത്വം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം ഒരു രേഖാപരമായ ബാധ്യതയായി ചുരുങ്ങി.
ഇന്നത്തെ കേരളം അനുഭവിക്കുന്ന പ്രളയങ്ങളും മണ്ണിടിച്ചിലുകളും കാട്ടുതീകളും വെറും “പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ” അല്ല. അവ ചരിത്രപരമായ അവഗണനകളുടെ ഫലങ്ങളാണ്. വയനാട്, ഇടുക്കി, കോട്ടയം, പത്തനംതിട്ട—പേരുകൾ മാറുന്നു, ദുരന്തങ്ങളുടെ രൂപം മാറുന്നു, പക്ഷേ കാരണം അതേയാണ്. പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ അവഗണിച്ച വികസന മാതൃക. ഓരോ ദുരന്തവും ഒരേ സത്യം ആവർത്തിക്കുന്നു: ഗാഡ്ഗിൽ ശരിയായിരുന്നു.
ഗാഡ്ഗിലിന്റെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു സവിശേഷത, അത് മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് വളർന്നത് എന്നതാണ്. തന്റെ അഭിപ്രായങ്ങളെ എതിർക്കുന്നവരോടുപോലും അദ്ദേഹത്തിന് വൈരാഗ്യമുണ്ടായിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗങ്ങൾ കേട്ടവർക്ക് അനുഭവപ്പെട്ടത് ശാന്തമായ ആത്മവിശ്വാസമാണ്ശബ്ദം ഉയർത്താതെ, ആക്ഷേപിക്കാതെ, പക്ഷേ വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാതെ സത്യം പറയുന്ന ശൈലി. രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളും ഉദ്യോഗസ്ഥരും വ്യവസായികളും വിമർശിച്ചിട്ടും, അദ്ദേഹം ആരോടും പരിഭവം പുലർത്തിയില്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വഴിയാണെങ്കിൽ അത് ഒടുവിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുമെന്ന വിശ്വാസം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു.
Read more
ഗാഡ്ഗിലിന്റെ പരിസ്ഥിതി ചിന്തയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒരു ലളിതമായ ആശയം ഉണ്ടായിരുന്നു: ഏതു ഗ്രാമത്തിൽ നിലവിൽ വരുന്ന ഏതു പദ്ധതിയെപ്പറ്റിയും തീരുമാനമെടുക്കേണ്ടത് ആ ഗ്രാമത്തിലെ ജനങ്ങളായിരിക്കണം. ഗ്രാമങ്ങളിലെ കർഷകരും മുക്കുവരും ആദിമനിവാസികളും പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന യഥാർത്ഥ കാവൽക്കാരാണെന്ന് അദ്ദേഹം ഉറപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു. ഇത് വെറും പരിസ്ഥിതി നിലപാടല്ല; വികസനം മുകളിൽ നിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ–ഭരണകൂട സമീപനത്തിനുള്ള ശക്തമായ വിമർശനമാണ്. ഗ്രാമസഭയും പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളും പരിസ്ഥിതി തീരുമാനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രത്തിലാകണം എന്ന ഈ ആശയം, ഇന്ത്യയിലെ പരിസ്ഥിതി ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറയായിരുന്നു.
അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ച അംഗീകാരങ്ങൾ ഗാഡ്ഗിലിന്റെ ശാസ്ത്രീയ പ്രാധാന്യം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പാരമ്പര്യം അവാർഡുകളിലല്ല. അത് ഒരു ചോദ്യമായി, ഒരു അസ്വസ്ഥതയായി, ഒരു മുന്നറിയിപ്പായി തുടരുന്നു. വികസനം ആരുടെ പേരിലാണ്? ആരുടെ ചിലവിലാണ്? പ്രകൃതി വിഭവമാണോ, അതോ മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിത്തറയോ?
ഗാഡ്ഗിൽ ഇനി ശാരീരികമായി നമ്മോടൊപ്പം ഇല്ല. പക്ഷേ, പശ്ചിമഘട്ടത്തിലെ കാടുകൾ ശ്വസിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷത്തിലും, മലനിരകളിൽ നിന്നുയരുന്ന തണുത്ത കാറ്റിന്റെ സ്പർശത്തിലും, മഴ മനുഷ്യരെ ആത്മപരിശോധനയ്ക്ക് നിർബന്ധിക്കുന്ന ഓരോ വർഷത്തിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദം നിലനിൽക്കും. ഇത് വിടവാങ്ങലല്ല. ഇത് ഒരു ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ കൈമാറ്റമാണ്. ശാസ്ത്രത്തെ അവഗണിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങൾ ഒടുവിൽ പ്രകൃതിയുടെ വിധിക്ക് മുന്നിൽ നിൽക്കേണ്ടിവരുമെന്ന ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽ.
ആരോടും പരിഭവമില്ലാതെ, ഭയമേതുമില്ലാതെ, അവസാനംവരെ തന്റെ ദൗത്യം നിർവഹിച്ച മഹാനായ പരിസ്ഥിതി ശാസ്ത്രജ്ഞന്
ആദരാഞ്ജലികൾ.
