കരാർ മരവിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം: സിന്ധു നദീതടത്തിലെ പുതിയ ജലരാഷ്ട്രീയം

സിന്ധു ജലകരാർ മരവിപ്പിച്ചതോടെ ഇന്ത്യ–പാകിസ്താൻ ബന്ധത്തിലെ പഴയൊരു തുലനം തകർന്നിരിക്കുകയാണ്. 1960 മുതൽ ഇരുരാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിലെ ജലവിഹിതം നിയന്ത്രിച്ചുവന്ന കരാറിനെ ഇനി പഴയ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യത്തിൽ കാണാനാവില്ല. പഹൽഗാം ഭീകരാക്രമണത്തിന് പിന്നാലെ 2025 ഏപ്രിലിൽ ഇന്ത്യ കരാർ ‘അബെയൻസ്’ അഥവാ മരവിപ്പിച്ച നിലയിലാക്കിയത് ഒരു ഉഭയകക്ഷി തർക്കത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് അന്താരാഷ്ട്ര ജലരാഷ്ട്രീയത്തിലെ പ്രധാന വിഷയമായി മാറുകയാണ്.

പാകിസ്താൻ വിഷയം ഐക്യരാഷ്ട്രസഭാ സുരക്ഷാസമിതിയിലേക്കും കൊണ്ടുപോകുന്നത് ഇന്ത്യയുടെ നടപടി ഇന്ത്യ–പാകിസ്താൻ തർക്കം മാത്രമല്ലെന്നും അന്താരാഷ്ട്ര കരാറുകളുടെ വിശ്വാസ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള വലിയ ചോദ്യമാണെന്നും അവതരിപ്പിക്കാനാണ്. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി സുരക്ഷാസമിതിയിലെ അംഗങ്ങൾക്ക് ഔദ്യോഗിക നടപടിക്രമങ്ങൾക്ക് പുറത്തുള്ള വിദഗ്ധരുമായും മറ്റ് പങ്കാളികളുമായും ആശയവിനിമയം നടത്താൻ കഴിയുന്ന അനൗപചാരിക Arria-formula യോഗവും പാകിസ്താൻ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നു.

പാകിസ്താന്റെ ജലനയതന്ത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. അണക്കെട്ടുകളുടെ രൂപകൽപ്പന, ജലസംഭരണ ശേഷി, വൈദ്യുതോൽപാദന പദ്ധതികൾ തുടങ്ങിയ സാങ്കേതിക വിഷയങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയെ മറികടക്കുക മാത്രമല്ല പാകിസ്താന്റെ ലക്ഷ്യം. സാങ്കേതിക തർക്കങ്ങളെ അന്താരാഷ്ട്ര നിയമം, നീതി, മനുഷ്യസുരക്ഷ, താഴ്ന്നൊഴുക്ക് രാജ്യത്തിന്റെ അവകാശം തുടങ്ങിയ വിശാലമായ വിഷയങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിലാണ് അതിന്റെ നയതന്ത്ര ശക്തി. സിന്ധു നദീതടത്തിന്റെ താഴ്ന്നൊഴുക്ക് രാജ്യമായ പാകിസ്താന് ജലസുരക്ഷാ ഭീഷണിയുള്ള രാജ്യമായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കാനും ഇതിലൂടെ കഴിയുന്നു. അതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ വെല്ലുവിളി അണക്കെട്ടുകളും ജലസംഭരണികളും സംബന്ധിച്ച സാങ്കേതിക വാദങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ജലത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി രൂപപ്പെടുന്ന അന്താരാഷ്ട്ര രാഷ്ട്രീയ ആഖ്യാനത്തെയും നേരിടേണ്ടതുണ്ട്.

2025 ഏപ്രിലിന് ശേഷമാണ് ഈ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യം നിർണായകമായി മാറിയത്. കരാർ മരവിപ്പിച്ചതോടെ ഇന്ത്യയ്ക്ക് കരാർ വ്യവസ്ഥകൾ നിലനിന്നിരുന്ന കാലത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ നയപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കാമെങ്കിലും, അതിനെ പടിഞ്ഞാറൻ നദികളുടെ ഒഴുക്ക് ഇന്ത്യക്ക് ഇഷ്ടാനുസരണം തിരിച്ചു വിടാനോ പാകിസ്താനിലേക്കുള്ള ജലപ്രവാഹം പെട്ടെന്ന് തടയാനോ കഴിയുമെന്ന രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. നദികളുടെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്ക്, പദ്ധതികളുടെ സംഭരണശേഷി, അണക്കെട്ടുകളുടെ സാങ്കേതിക രൂപകൽപ്പന, കാലാവസ്ഥ, ഹിമാനികളുടെ ഉരുകൽ, മഴയുടെ വ്യതിയാനം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ ജലനിയന്ത്രണത്തിന്റെ യഥാർഥ പരിധി നിർണയിക്കും.

എന്നാൽ ഇന്ത്യയുടെ കൈവശമുള്ളതും വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ജലവൈദ്യുത അടിസ്ഥാനസൗകര്യ ശൃംഖലയുടെ തന്ത്രപ്രധാന്യം അവഗണിക്കാനുമാവില്ല. സലാൽ, ബഗ്ലിഹാർ, ദുൽഹസ്തി, കിഷൻഗംഗ, നിമൂ ബാസ്ഗോ തുടങ്ങിയ പദ്ധതികൾക്കൊപ്പം പാക്കൽ ദുൽ, റാറ്റിൽ, കിരു, ക്വാർ തുടങ്ങിയ പുതിയ പദ്ധതികളും പടിഞ്ഞാറൻ നദികളിലെ ഇന്ത്യയുടെ ജലോപയോഗ ശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. ഇവയുടെ പ്രാധാന്യം ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു അണക്കെട്ടിന്റെ ജലസംഭരണശേഷിയിൽ മാത്രമല്ല; നിരവധി പദ്ധതികൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ഇന്ത്യയ്ക്ക് ജലം സംഭരിക്കാനും നിയന്ത്രിതമായി ഉപയോഗിക്കാനും ജലവൈദ്യുതി ഉൽപാദിപ്പിക്കാനും കൂടുതൽ ശേഷി ലഭിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ മറ്റൊരു യാഥാർഥ്യവും നിലനിൽക്കുന്നു. കരാർ മരവിപ്പിച്ചതുകൊണ്ട് നദികൾ രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികളെ അംഗീകരിക്കില്ല. സിന്ധു, ജെലം, ചെനാബ് തുടങ്ങിയ നദികളുടെ ജലചക്രം ഇന്ത്യയുടെയും പാകിസ്താന്റെയും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമാണ്. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ഹിമാനികളുടെ പിൻവാങ്ങൽ, മഴയുടെ അനിശ്ചിതത്വം, വെള്ളപ്പൊക്കം, വരൾച്ച, വർധിച്ചുവരുന്ന ജലാവശ്യകത എന്നിവ ഇരുരാജ്യങ്ങളെയും പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളിലേക്ക് നിർബന്ധിതരാക്കും. അതുകൊണ്ട് പഴയ കരാറിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്ക് രാഷ്ട്രീയമായി ദുഷ്കരമായാലും, അതിന്റെ അർത്ഥം നിയമങ്ങളും സ്ഥാപന സംവിധാനങ്ങളും ഇല്ലാത്ത ഒരു ജലരാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് നീങ്ങണമെന്നല്ല.

ഇന്ത്യയ്ക്ക് മുന്നിലുള്ള യഥാർഥ വെല്ലുവിളി അതുകൊണ്ട് ‘കരാർ വേണമോ വേണ്ടയോ’ എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. പരമാധികാര അവകാശങ്ങൾ, ദേശീയ ജലസുരക്ഷ, താഴ്ന്നൊഴുക്ക് രാജ്യത്തിന്റെ ആശങ്കകൾ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജലവൈദ്യുത വികസനം എന്നിവ തമ്മിൽ പുതിയൊരു തുലനം കണ്ടെത്തുകയാണ് ആവശ്യം. പഴയ സിന്ധു ജലക്രമം തിരിച്ചു പിടിക്കാനാവാത്തതാണെങ്കിൽ, അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് പുതിയൊരു നിയമപരവും സ്ഥാപനപരവുമായ ചട്ടക്കൂട് എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം എന്നതാകും ഇനി നിർണായക ചോദ്യം. കാരണം സിന്ധു നദീതടത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികൾ മാറിയാലും ജലത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം മാറുന്നില്ല.