കൃഷിയെ ഫാക്ടറിയാക്കുകയല്ല, കർഷകനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ് വേണ്ടത്

കൃഷി ഇന്നും പ്രകൃതിയുടെ അനിശ്ചിതത്വങ്ങളോട് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആശ്രിതമായ മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങളിലൊന്നാണ്. മഴയുടെ സ്വഭാവം മാറുന്നു, താപനില ഉയരുന്നു, പുതിയ കീടങ്ങളും രോഗങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, ജലലഭ്യത കുറയുന്നു, അതേസമയം കർഷകൻ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന വിളയുടെ വില വിപണിയിൽ സ്ഥിരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മാസങ്ങളോളം അധ്വാനിച്ച് ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച വിളവിന്റെ വില നിർണയിക്കുന്നതിൽ കർഷകന് പലപ്പോഴും യാതൊരു നിയന്ത്രണവുമില്ല. ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കൂടുമ്പോഴും വരുമാനം ഉറപ്പില്ലാത്ത ഈ അവസ്ഥയാണ് കാർഷിക മേഖലയെ കൂടുതൽ പ്രവചിക്കാവുന്നതും കാര്യക്ഷമവുമായ ഒരു ഉൽപ്പാദന സംവിധാനമാക്കി മാറ്റണമെന്ന ചർച്ചയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നത്.

കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശകത്തിനിടെ ഈ അനിശ്ചിതത്വത്തിന് സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ പരിഹാരം കണ്ടെത്താനുള്ള വലിയ ശ്രമമാണ് നടന്നത്. കൃഷിയെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് നിയന്ത്രിത അന്തരീക്ഷത്തിൽ നടത്തുക എന്ന ആശയമാണ് Vertical Farming അഥവാ Controlled Environment Agriculture മുന്നോട്ടുവച്ചത്. കൃത്രിമ വെളിച്ചവും നിയന്ത്രിത താപനിലയും ഈർപ്പവും പോഷകങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ചെടികളെ കൃത്യമായ സാഹചര്യത്തിൽ വളർത്തി കൃഷിയെ ഒരുതരം ഭക്ഷ്യ ഫാക്ടറിയാക്കി മാറ്റാമെന്നായിരുന്നു വാഗ്ദാനം. വൻകിട നിക്ഷേപകർ ഈ ആശയത്തിൽ വലിയ സാധ്യത കണ്ടു. കോടിക്കണക്കിന് ഡോളറുകൾ ഈ മേഖലയിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ചെടികളെ വളർത്തുന്നതിൽ വിജയിച്ചിട്ടും ഈ കമ്പനികളിൽ പലതിനും ആ ഉൽപ്പാദനം സാമ്പത്തികമായി നിലനിർത്താനായില്ല. വൻ നിക്ഷേപം നേടിയ കമ്പനികളുടെ തകർച്ചയും പാപ്പരത്തവും ഈ പരീക്ഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രശ്നം സാങ്കേതികവിദ്യയല്ല, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ചെടിയെ വളർത്താൻ കഴിയുന്നതും ആ ചെടിയെ ലാഭകരമായി വളർത്താൻ കഴിയുന്നതും രണ്ടുതരം കാര്യങ്ങളാണ്. വൈദ്യുതി, നിയന്ത്രിത അന്തരീക്ഷം നിലനിർത്താനുള്ള ചെലവ്, അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ, തൊഴിലാളി ചെലവ്, മൂലധന ചെലവ്, പരിപാലനം എന്നിവ ചേർന്നപ്പോൾ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് പരമ്പരാഗത കൃഷിയുമായി മത്സരിക്കാൻ കഴിയാത്ത നിലയിലേക്ക് ഉയർന്നു. അതുകൊണ്ട് കൃഷിയുടെ പ്രശ്നം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അഭാവം മാത്രമല്ലെന്നും, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഘടനയാണ് നിർണായകമെന്നും ഈ അനുഭവം പഠിപ്പിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യയുടെ കാർഷിക യാഥാർഥ്യം ഈ പാഠത്തെ കൂടുതൽ പ്രസക്തമാക്കുന്നു. രാജ്യത്തെ കാർഷിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വലിയൊരു പങ്കും കോടിക്കണക്കിന് ചെറുകിട കർഷകരാണ് നിർവഹിക്കുന്നത്. ചെറിയ ഭൂമിയിടങ്ങളിൽ കൃഷി ചെയ്യുന്ന ഇവരെ ഒഴിവാക്കി ഏതാനും വൻകിട ഫാമുകളിലേക്ക് മാറുകയോ, മുഴുവൻ കൃഷിയെയും നിയന്ത്രിത അന്തരീക്ഷത്തിലുള്ള വ്യവസായിക സംവിധാനമാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ യാഥാർഥ്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ പരിഹാരമാകണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഓരോ ചെറുകിട കർഷകനും ഒറ്റപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദകനായി തുടരുന്ന നിലവിലെ രീതിയും കാര്യക്ഷമതയുടെ വലിയ പരിമിതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് manufacturing മേഖലയിൽ നിന്നുള്ള ചില ആശയങ്ങൾ കൃഷിക്ക് പ്രയോജനപ്പെടുന്നത്. ഒരു ഫാക്ടറിയുടെ കാര്യക്ഷമത യന്ത്രങ്ങളുടെ മാത്രം ഫലമല്ല. ഉൽപ്പാദന പ്രക്രിയയിലെ ഏകീകരണം, ഗുണനിലവാര നിയന്ത്രണം, സമയക്രമം, വിഭവങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമമായ ഉപയോഗം, സംഭരണം, വിതരണ ശൃംഖല, വിപണി ആവശ്യകത എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ഏകോപനമാണ് അതിന്റെ ശക്തി. ഇതേ തത്വങ്ങൾ കൃഷിയിലും പ്രയോഗിക്കാനാകും. എന്നാൽ അതിന്റെ അർത്ഥം കർഷകന്റെ ഭൂമിയെ ഫാക്ടറിയാക്കി മാറ്റുകയോ കർഷകനെ ഫാക്ടറി തൊഴിലാളിയാക്കുകയോ അല്ല.

പകരം, ആയിരക്കണക്കിന് ചെറുകിട കർഷകർ അവരുടെ സ്വന്തം ഭൂമിയിൽ കൃഷി തുടരുകയും, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ കൂട്ടായി ഏകോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു മാതൃകയാണ് കൂടുതൽ പ്രായോഗികം. വിത്ത് തിരഞ്ഞെടുക്കൽ, വിള തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, കൃഷിരീതി, ജല ഉപയോഗം, വളപ്രയോഗം, കീടനിയന്ത്രണം, വിളവെടുപ്പ്, സംഭരണം, ഗ്രേഡിംഗ്, പാക്കേജിംഗ്, ഗതാഗതം, വിപണനം എന്നിവയിൽ ശാസ്ത്രീയമായ ഏകോപനം സാധ്യമാകണം. ഓരോ കർഷകനും ചെറിയൊരു യൂണിറ്റായിരിക്കുമ്പോഴും, ആയിരക്കണക്കിന് യൂണിറ്റുകൾ ചേർന്ന് ഒരു വലിയ ഉൽപ്പാദന സംവിധാനത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമത കൈവരിക്കാനാകണം.

ഇവിടെ Farmer Producer Organisations, സഹകരണ സംഘങ്ങൾ, കർഷക കൂട്ടായ്മകൾ എന്നിവയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു കർഷകന് വിത്തും വളവും വാങ്ങുമ്പോഴും വിള വിൽക്കുമ്പോഴും വിലപേശൽശേഷി കുറവായിരിക്കും. എന്നാൽ കർഷകർ കൂട്ടായി ഇൻപുട്ടുകൾ വാങ്ങുകയും ഉൽപ്പാദനം ഏകോപിപ്പിക്കുകയും സംഭരണം നടത്തുകയും വിപണിയുമായി നേരിട്ട് ഇടപെടുകയും ചെയ്താൽ അവരുടെ സാമ്പത്തിക ശക്തി വർധിക്കും. കൃഷിയുടെ കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം കർഷകന്റെ വിലപേശൽശേഷിയും വർധിപ്പിക്കുന്ന സംവിധാനമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആവശ്യമായത്.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും ഇവിടെ വലിയ പങ്കുണ്ട്. കാലാവസ്ഥാ വിവരങ്ങൾ, മണ്ണിന്റെ സ്വഭാവം, ജലലഭ്യത, കീടരോഗ മുന്നറിയിപ്പുകൾ, വിപണി വില, ഉപഭോക്തൃ ആവശ്യം തുടങ്ങിയ വിവരങ്ങൾ സമയബന്ധിതമായി ലഭിക്കുന്നത് കർഷകന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമാക്കും. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പ്രതീക്ഷയ്ക്കൊപ്പം അതിന്റെ ഉടമസ്ഥാവകാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യവും ഉയരണം. കർഷകന്റെ ഭൂമി, വിള, ഉൽപ്പാദനം, കാലാവസ്ഥ, വിപണി ഇടപാടുകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വൻതോതിലുള്ള ഡാറ്റ ശേഖരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലായിരിക്കും എന്നത് നിർണായകമാണ്.

കാരണം കൃഷിയിൽ കോർപ്പറേറ്റ് നിയന്ത്രണം ഭൂമി സ്വന്തമാക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്. വിത്ത്, വളം, കീടനാശിനി, യന്ത്രങ്ങൾ, കാർഷിക സാങ്കേതികവിദ്യ, ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ, വായ്പ, ഇൻഷുറൻസ്, സംഭരണം, ഗതാഗതം, പ്രോസസ്സിംഗ്, റീട്ടെയിൽ വിപണി തുടങ്ങി കൃഷിയുടെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും നിയന്ത്രണം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു കമ്പനിക്ക് മുഴുവൻ മൂല്യശൃംഖലയെയും സ്വാധീനിക്കാനാകും. കർഷകൻ ഭൂമിയുടെ ഉടമയായി തുടരുമ്പോഴും എന്ത് കൃഷി ചെയ്യണം, ഏത് വിത്ത് ഉപയോഗിക്കണം, എവിടെ വിൽക്കണം, എത്ര വിലയ്ക്ക് വിൽക്കണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ അയാളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ക്രമേണ ചുരുങ്ങാം.

ഇതാണ് കാര്യക്ഷമതയുടെ പേരിൽ കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണത്തെ അനുവദിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ അപകടം. കർഷകന് സാങ്കേതികവിദ്യയും വിപണിയും നൽകുന്ന ഒരു കമ്പനി പിന്നീട് ആ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും വിപണിയുടെയും പ്രവേശന കവാടം തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറാം. അപ്പോൾ കർഷകൻ ഉൽപ്പാദകനായിരിക്കുമ്പോഴും വിത്തിനും ഇൻപുട്ടിനും വിപണിക്കും വിവരത്തിനും വേണ്ടി അതേ സംവിധാനത്തെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരും. ഭൂമി കർഷകന്റേതായിരിക്കാം; പക്ഷേ കൃഷിയുടെ തീരുമാനാധികാരം മറ്റൊരാളുടെ കൈകളിലാകാം.

കരാർ കൃഷിയിലും ഇതേ അപകടം നിലനിൽക്കുന്നു. കരാർ കൃഷി കർഷകന് ഉറപ്പുള്ള വിപണി നൽകാനും വിലയിലെ ചില അനിശ്ചിതത്വങ്ങൾ കുറയ്ക്കാനും സഹായിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ കർഷകനും കമ്പനിയും തമ്മിലുള്ള വിലപേശൽശേഷിയിൽ വലിയ അസമത്വമുണ്ടെങ്കിൽ കരാർ കർഷകന്റെ സംരക്ഷണമാകുന്നതിനുപകരം ആശ്രിതത്വത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറാം. ഗുണനിലവാര മാനദണ്ഡങ്ങൾ, വിള നിരസിക്കൽ, വില നിർണയം, പണമടയ്ക്കൽ, നഷ്ടത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ തീരുമാനമെടുക്കുന്ന ശക്തി കമ്പനിക്കായാൽ വിപണി അപകടത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം കർഷകന്റെ മേൽ തന്നെ പതിക്കും.

വിത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും ഇത് ഗൗരവമുള്ള വിഷയമാണ്. പ്രാദേശിക വിത്തുകളും പരമ്പരാഗത വിളവൈവിധ്യങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ട് കർഷകർ ഏതാനും വാണിജ്യ വിത്തുകളെ ആശ്രയിക്കുന്ന സാഹചര്യം ശക്തമായാൽ, കൃഷിയുടെ അടിസ്ഥാന ഉൽപ്പാദന ഉപാധികളിൽ തന്നെ കർഷകന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുറയും. ഒരേ തരത്തിലുള്ള കുറച്ച് വിളയിനങ്ങൾ വ്യാപകമായി കൃഷി ചെയ്യുന്നതിലൂടെ രോഗങ്ങൾക്കും കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനങ്ങൾക്കും എതിരായ പ്രതിരോധശേഷിയും ദുർബലമാകാം. വിപണിക്ക് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ലാഭം നൽകുന്ന വിളകളിലേക്ക് മാത്രം കൃഷി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും ജൈവവൈവിധ്യവും ഒരുപോലെ അപകടത്തിലാകും.

ഡിജിറ്റൽ കൃഷി ഈ കേന്ദ്രീകരണത്തിന് പുതിയൊരു വാതിൽ തുറക്കുകയും ചെയ്യാം. ആരുടെ കൈയിലാണ് കർഷകന്റെ ഡാറ്റ എന്നത് ഭാവിയിലെ കാർഷിക ശക്തിയുടെ നിർണായക ചോദ്യമായിരിക്കും. മണ്ണിന്റെ വിവരങ്ങൾ മുതൽ ഉൽപ്പാദന ശേഷി വരെ ഒരു കമ്പനിക്ക് അറിയുകയും അതേ കമ്പനി വിത്തും വായ്പയും ഇൻഷുറൻസും വാങ്ങൽ സംവിധാനവും വിപണിയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്താൽ, കർഷകന്റെ ഓരോ തീരുമാനവും ഡാറ്റയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിയന്ത്രിക്കാവുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് കാര്യങ്ങൾ നീങ്ങാം. ഇന്ന് ഭൂമിയാണ് കാർഷിക ശക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനം എങ്കിൽ നാളെ ഡാറ്റയും അതേ പ്രാധാന്യമുള്ള വിഭവമായി മാറും.

വിപണി കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതും വലിയ അപകടമാണ്. ഒരേ കമ്പനിയോ ഏതാനും കമ്പനികളോ വലിയ തോതിൽ കർഷകരിൽ നിന്ന് വിള വാങ്ങുകയും അതേസമയം സംഭരണം, പ്രോസസ്സിംഗ്, ഗതാഗതം, റീട്ടെയിൽ എന്നിവ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്താൽ യഥാർത്ഥ മത്സരം ഇല്ലാതാകാം. കർഷകന് തന്റെ വിള മറ്റൊരിടത്ത് വിൽക്കാനുള്ള സാധ്യത കുറഞ്ഞാൽ, വില നിശ്ചയിക്കുന്ന ശക്തി സ്വാഭാവികമായി വാങ്ങുന്നവരുടെ ഭാഗത്തേക്ക് മാറും. ഉപഭോക്താവ് നൽകുന്ന വില ഉയരുമ്പോഴും അതിന്റെ ആനുകൂല്യം കർഷകനിലേക്ക് എത്താതെ ഇടനിലയിലെ ശക്തമായ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം.

ഇതിന്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യാഘാതം ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവത്തിൽ ഉണ്ടാകും. ചെറുകിട കർഷകൻ ഒരു ഉൽപ്പാദകൻ മാത്രമല്ല; ഗ്രാമീണ സമൂഹത്തിലെ തൊഴിൽ, വ്യാപാരം, സേവനം, പ്രാദേശിക വിപണി എന്നിവയെ നിലനിർത്തുന്ന ഒരു സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രമാണ്. കൃഷി ഏതാനും വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വിതരണ ശൃംഖലയായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വതന്ത്ര ചലനശേഷി തന്നെ ദുർബലമാകാം. കർഷകന്റെ വരുമാനത്തിൽ നിന്ന് പ്രാദേശികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സാമ്പത്തിക ചലനവും അതിലൂടെ കുറയാം.

അതുകൊണ്ട് ചോദ്യം കോർപ്പറേറ്റുകൾ കൃഷിയിൽ പ്രവേശിക്കണമോ വേണ്ടയോ എന്നതല്ല. കൃഷിക്ക് മൂലധനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വിപണിയും ആവശ്യമാണ്. സ്വകാര്യ നിക്ഷേപത്തിനും അതിൽ പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ ആ നിക്ഷേപം ഏത് നിബന്ധനകളിലാണ് വരുന്നത്, അതിന്റെ നേട്ടം ആരിലേക്കാണ് പോകുന്നത്, അപകടത്തിന്റെ ഭാരം ആരാണ് വഹിക്കുന്നത്, തീരുമാനാധികാരം ആരുടെ കൈകളിലാണ് എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം.

കൃഷിയുടെ ആധുനികവൽക്കരണം കർഷകന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാതാക്കുന്ന പ്രക്രിയയാകരുത്. മറിച്ച് അത് കർഷകന്റെ വിലപേശൽശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നതായിരിക്കണം. കർഷകന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഉൽപ്പാദക സംഘടനകൾ, സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുസംഭരണ സംവിധാനങ്ങൾ, കർഷക ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള പ്രോസസ്സിംഗ് യൂണിറ്റുകൾ, സുതാര്യമായ വിപണി സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ ശക്തിപ്പെടണം. സ്വകാര്യ നിക്ഷേപം വരുമ്പോഴും കർഷകനും കോർപ്പറേറ്റിനും ഇടയിലെ ശക്തിസമത്വം ഉറപ്പാക്കുന്ന നിയമങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കണം.

സാങ്കേതികവിദ്യ കർഷകന്റെ സഹായിയാകണം, നിയന്ത്രകനാകരുത്. ഡാറ്റ കർഷകന്റെ വിഭവമായിരിക്കണം, കോർപ്പറേറ്റിന്റെ മാത്രം സ്വത്തല്ല. കരാർ കർഷകനെ വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം, വിപണിയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കുള്ള വഴികൾ അടയ്ക്കരുത്. വിത്ത് സാങ്കേതികവിദ്യ കർഷകന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കണം, വിത്തിനായി സ്ഥിരമായ ആശ്രിതത്വം സൃഷ്ടിക്കരുത്. വിപണി കർഷകന്റെ ഉൽപ്പന്നത്തിന് കൂടുതൽ വില നൽകണം, കർഷകന്റെ വിലപേശൽശേഷി ഇല്ലാതാക്കരുത്.

ഇതിനൊപ്പം പരിസ്ഥിതിയെയും കേന്ദ്രത്തിൽ തന്നെ കാണണം. കുറഞ്ഞ കാലയളവിൽ ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനം മാത്രം ലക്ഷ്യമിടുന്ന മാതൃക അമിതമായ ജല ഉപയോഗത്തിനും മണ്ണിന്റെ ക്ഷയത്തിനും രാസവസ്തുക്കളുടെ അമിത ഉപയോഗത്തിനും ഏകവിള കൃഷിക്കും കാരണമാകുന്നുവെങ്കിൽ, ഇന്നത്തെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത നാളത്തെ കാർഷിക ശേഷിയെ തന്നെ നശിപ്പിക്കും. അതിനാൽ കാര്യക്ഷമതയുടെ അർത്ഥം ഒരു ഹെക്ടറിൽ കൂടുതൽ വിളവ് എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. കുറഞ്ഞ ജല ഉപയോഗം, ആരോഗ്യകരമായ മണ്ണ്, ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണം, കുറഞ്ഞ നഷ്ടം, സ്ഥിരമായ കർഷകവരുമാനം എന്നിവയും കാര്യക്ഷമതയുടെ മാനദണ്ഡങ്ങളാകണം.

കൃഷിയുടെ ഭാവി അതിനാൽ രണ്ട് അറ്റങ്ങൾക്കിടയിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു വശത്ത് പഴയ രീതികളിൽ മാത്രം കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന കൃഷിയും മറുവശത്ത് കൃഷിയെ പൂർണമായും കോർപ്പറേറ്റ് ഫാക്ടറിയാക്കി മാറ്റുന്ന മാതൃകയും. ഇവയ്ക്കിടയിൽ കർഷകനെ കേന്ദ്രമാക്കി ഒരു പുതിയ കാർഷിക ഉൽപ്പാദന സംവിധാനം രൂപപ്പെടുത്താം. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപയോഗിക്കുന്ന, പക്ഷേ അവയുടെ നിയന്ത്രണം കർഷകന്റെ മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കാത്ത; വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന, പക്ഷേ വിപണിയുടെ അടിമയാക്കാത്ത; ഉൽപ്പാദനം കാര്യക്ഷമമാക്കുന്ന, പക്ഷേ കർഷകന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാതാക്കാത്ത ഒരു സംവിധാനം.

വെർട്ടിക്കൽ ഫാമിംഗിന്റെ അനുഭവം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്ന വലിയ പാഠം ഇതാണ്: ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് ഒരു നല്ല കാർഷിക മാതൃകയാകില്ല. സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കണം. സാമൂഹികമായി നീതിയുള്ളതായിരിക്കണം. പരിസ്ഥിതിപരമായി സുസ്ഥിരമായിരിക്കണം. ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, അതിൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കർഷകന് ആ മൂല്യത്തിൽ ന്യായമായ പങ്ക് ലഭിക്കണം.

ഇന്ത്യയുടെ കാർഷിക ഭാവി ഒരൊറ്റ വലിയ ഫാക്ടറിയിൽ നിന്ന് വരണമെന്നില്ല. പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട കോടിക്കണക്കിന് ചെറിയ ഫാമുകളിൽ നിന്നായിരിക്കാം അത് രൂപപ്പെടുക. ഓരോ കർഷകനും ഒറ്റപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദകനല്ല, വലിയൊരു ഭക്ഷ്യവ്യവസ്ഥയുടെ ഉടമസ്ഥതയും തീരുമാനാധികാരവും ഉള്ള പങ്കാളിയാകുന്ന ഒരു മാതൃക. അത്തരം ഒരു സംവിധാനത്തിലാണ് manufacturing-ന്റെ കാര്യക്ഷമതയും കൃഷിയുടെ പ്രാദേശിക അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാധ്യതകളും കർഷകന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുക.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ കാർഷിക നയം ചോദിക്കേണ്ടത് “കൃഷിയെ എങ്ങനെ ഫാക്ടറിയാക്കാം?” എന്നല്ല. അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം “കർഷകനെ നഷ്ടപ്പെടുത്താതെ കൃഷിയെ എങ്ങനെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമവും ലാഭകരവും സുസ്ഥിരവുമാക്കാം?” എന്നതാണ്. ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണത്തിലല്ല; കർഷകരുടെ കൂട്ടായ ശക്തിയിലും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിലും നീതിയുള്ള വിപണിയിലും പൊതുനയത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിലും ആണ്.