മഞ്ഞുരുകുന്നു, ദുരന്തം വളരുന്നു: ഇൻഡസ് നദി നേരിടുന്നത് ജലപ്രതിസന്ധിയല്ല, ജലവിപത്തിന്റെ ഭീഷണി

ഹിമാലയത്തിൽ നിന്ന് പിറന്ന് ചൈന, ഇന്ത്യ, പാകിസ്ഥാൻ, അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന സിന്ധു നദി അഥവാ ഇൻഡസ് ഇന്ന് ഒരു സാധാരണ അതിർത്തിക്കപ്പുറമുള്ള നദിയല്ല. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ഹിമാനികളുടെ പിൻവാങ്ങൽ, മഴയുടെ സ്വഭാവത്തിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റം, അശാസ്ത്രീയമായ അണക്കെട്ട് വികസനം, ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അസ്ഥിരത, രാജ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് ചേരുന്ന വലിയ ജലസുരക്ഷാ പ്രതിസന്ധിയുടെ കേന്ദ്രമായി ഇൻഡസ് മാറുകയാണ്. ഹിന്ദുകുഷ്–ഹിമാലയൻ മേഖല ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ജലസംഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലൊന്നാണ്. ധ്രുവപ്രദേശങ്ങൾക്കു പുറത്തുള്ള ഏറ്റവും വലിയ മഞ്ഞുമേഖലകളിലൊന്നായ ഈ പ്രദേശത്തെ ഹിമാനികൾ കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. 2019-ൽ അന്താരാഷ്ട്ര പർവത വികസന കേന്ദ്രമായ ICIMOD പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ഹിന്ദുകുഷ്–ഹിമാലയൻ മേഖലയുടെ സമഗ്ര വിലയിരുത്തൽ റിപ്പോർട്ട് ഈ മേഖലയിലെ മഞ്ഞുമേഖല നേരിടുന്ന ഭീഷണിയുടെ ഗൗരവം വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. ആഗോള താപനില വർധന 1.5 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസിൽ നിയന്ത്രിക്കാനായാലും 2100-ഓടെ ഹിമാനികളുടെ മഞ്ഞിന്റെ ഏകദേശം 36 ശതമാനം വരെ നഷ്ടപ്പെടാമെന്നും താപനില വർധന രണ്ട് ഡിഗ്രിയിലെത്തിയാൽ നഷ്ടം 49 ശതമാനം വരെ ഉയരാമെന്നുമായിരുന്നു റിപ്പോർട്ടിന്റെ മുന്നറിയിപ്പ്. ഇത് വെറും മലമുകളിൽ മഞ്ഞ് കുറയുന്ന ഒരു പ്രകൃതിമാറ്റമല്ല. അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതം താഴ്‌വരകളിലേക്കും സമതലങ്ങളിലേക്കും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിലേക്കുമാണ് എത്തുന്നത്.

ഇൻഡസ് നദിയുടെ പ്രത്യേകത അതിന്റെ ജലത്തിന്റെ വലിയൊരു പങ്കും മഴയിൽ നിന്നല്ല, മഞ്ഞും ഹിമാനികളും ഉരുകുന്നതിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. ഗംഗയെയും ബ്രഹ്മപുത്രയെയും അപേക്ഷിച്ച് ഇൻഡസ് ജലവ്യവസ്ഥ ഹിമാനികളോടും മഞ്ഞുരുക്കത്തോടും കൂടുതൽ ആശ്രിതമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഹിമാനികളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ഇൻഡസ് നദിയുടെ ഒഴുക്കിനെ നേരിട്ട് ബാധിക്കും. ഇവിടെ ഉയരുന്ന ഏറ്റവും വലിയ വിരോധാഭാസം ഇതാണ്: ഹിമാനികൾ ഉരുകുമ്പോൾ ആദ്യം വെള്ളം കൂടാം; എന്നാൽ പിന്നീട് വെള്ളത്തിന്റെ സ്ഥിരത തന്നെ നഷ്ടപ്പെടാം. ഹിമാനികൾ വേഗത്തിൽ ഉരുകുന്ന ആദ്യഘട്ടത്തിൽ നദികളിലേക്ക് സാധാരണയേക്കാൾ കൂടുതൽ വെള്ളം എത്താം. ഇതോടെ വെള്ളപ്പൊക്ക സാധ്യത ഉയരും. എന്നാൽ ഹിമാനികളുടെ സംഭരണശേഷി ക്രമേണ കുറഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ ദീർഘകാലത്ത് വരൾച്ചയും ജലക്ഷാമവും കൂടുതൽ രൂക്ഷമാകാം. അതായത് ഇന്ന് അധികജലം, നാളെ കുറവുള്ള ജലം എന്ന അപകടകരമായ ചക്രത്തിലേക്കാണ് മേഖല നീങ്ങുന്നത്.

അതോടൊപ്പം മറ്റൊരു ഭീഷണിയും വളരുന്നു—ഹിമാനി തടാകങ്ങൾ പൊട്ടിത്തെറിച്ച് ഉണ്ടാകുന്ന അതിവേഗ വെള്ളപ്പാച്ചിൽ. ഹിമാനികൾ പിൻവാങ്ങുമ്പോൾ അവയുടെ മുൻഭാഗത്തോ സമീപത്തോ വലിയ ജലാശയങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. അവയെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന മണ്ണും പാറയും മഞ്ഞും ചേർന്ന സ്വാഭാവിക തടസ്സങ്ങൾ ദുർബലമായാൽ വലിയ അളവിലുള്ള വെള്ളം പെട്ടെന്ന് താഴേക്ക് പതിക്കും. ഏതാനും മണിക്കൂറുകൾക്കുള്ളിൽ ഒരു ശാന്തമായ താഴ്‌വരയെ ദുരന്തമേഖലയാക്കാൻ കഴിയുന്ന വെള്ളപ്പാച്ചിലാണത്. ഹിമാനികൾ പിൻവാങ്ങുന്നത് വെള്ളത്തിന്റെ അളവിൽ മാത്രം മാറ്റമുണ്ടാക്കുന്നില്ല; മലനിരകളുടെ ഭൂസ്ഥിരതയെയും അത് ബാധിക്കുന്നു. മഞ്ഞ് പിന്മാറിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ മുമ്പ് മഞ്ഞിന്റെ ഭാരവും ഘടനയും നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന പാറകളും മണ്ണും കൂടുതൽ അസ്ഥിരമാകാം. പെർമാഫ്രോസ്റ്റ്—വർഷങ്ങളോളം മരവിച്ചുകിടക്കുന്ന ഭൂഭാഗം—ഉരുകുന്നതും മലഞ്ചരിവുകളുടെ സ്ഥിരത കുറയ്ക്കാം. അതോടെ മണ്ണിടിച്ചിലും പാറവീഴ്ചയും നദികളിൽ സ്വാഭാവിക തടസ്സങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നതും വർധിക്കാം.

ഇതെല്ലാം നടക്കുന്നത് മഴയുടെ സ്വഭാവവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിലാണ്. ദക്ഷിണേഷ്യയിലെ മഴക്കാല വ്യവസ്ഥയിൽ തന്നെ വലിയ അനിശ്ചിതത്വമുണ്ട്. പടിഞ്ഞാറൻ കാറ്റുകളുടെ സ്വാധീനം, മൺസൂൺ വ്യതിയാനം, ചുരുങ്ങിയ സമയത്തിനുള്ളിൽ ലഭിക്കുന്ന അതിശക്തമായ മഴ എന്നിവ ചേർന്നാൽ മലനദികളുടെ സ്വഭാവം പ്രവചിക്കാൻ കൂടുതൽ ബുദ്ധിമുട്ടാകും. മഴ കുറയുന്നത് മാത്രമല്ല പ്രശ്നം; മഴ എപ്പോൾ, എവിടെ, എത്ര തീവ്രതയിൽ പെയ്യുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം. ഇൻഡസ് ഇതിനകം തന്നെ തീവ്ര കാലാവസ്ഥാ സംഭവങ്ങളാൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബാധിക്കപ്പെടുന്ന ഹിമാലയൻ നദീതടങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. അതിനിടയിലാണ് ഈ നദിയുടെ ജലശക്തിയെ ഉപയോഗപ്പെടുത്താൻ വൻതോതിലുള്ള അണക്കെട്ടുകളും ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികളും രൂപപ്പെടുന്നത്.

അണക്കെട്ടുകൾ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ അപകടകരമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. ജലസംഭരണം, വൈദ്യുതി ഉൽപ്പാദനം, ജലസേചനം, വെള്ളപ്പൊക്ക നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയവയിൽ അവയ്ക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ കാലാവസ്ഥ അതിവേഗം മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ പഴയ ജലപ്രവാഹ കണക്കുകൾ മാത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കി പുതിയ പദ്ധതികൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നത് വലിയ അപകടസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കും. ഒരു അണക്കെട്ട് രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുമ്പോൾ നദിയിൽ സാധാരണയായി എത്ര വെള്ളം വരും എന്നതോടൊപ്പം അസാധാരണമായി എത്ര വെള്ളം വരാം എന്ന ചോദ്യത്തിനും ഉത്തരം വേണം. ഒരു ഹിമാനി തടാകം പൊട്ടിയാൽ എന്ത് സംഭവിക്കും? അതിശക്തമായ മഴയും ഹിമാനി ഉരുകലും ഒരേ സമയം ഉണ്ടായാൽ ജലപ്രവാഹം എത്രയാകും? മണ്ണിടിച്ചിലിൽ നദി താൽക്കാലികമായി തടഞ്ഞ ശേഷം ആ തടസ്സം തകർന്നാൽ താഴേക്ക് എത്ര വേഗത്തിൽ വെള്ളം എത്തും? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളാണ് ഇനി ജലപദ്ധതികളുടെ സുരക്ഷ നിർണയിക്കേണ്ടത്.

ഇന്ത്യയിലും പാകിസ്ഥാനിലും ചൈനയിലും വൻ ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികൾക്ക് പിന്നിൽ സാമ്പത്തികവും ഊർജസുരക്ഷാപരവുമായ ശക്തമായ കാരണങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു നദീതടത്തെ രാജ്യങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികളായി വിഭജിച്ച് മാത്രം കാണാനാകില്ല. മുകളിലെ മലനിരകളിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഒരു മണ്ണിടിച്ചിലിന്റെ ആഘാതം താഴെയുള്ള മറ്റൊരു രാജ്യത്തേക്ക് എത്താം. ഒരു ഹിമാനി തടാകം പൊട്ടിയാൽ അതിന് പാസ്‌പോർട്ടോ അതിർത്തിരേഖയോ അറിയില്ല. ഇവിടെയാണ് ഇൻഡസ് ജലരാഷ്ട്രീയം കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നത്.

ഇൻഡസ് നദീതടം പങ്കിടുന്ന ഇന്ത്യയും പാകിസ്ഥാനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇതിനകം തന്നെ സംഘർഷഭരിതമാണ്. ചൈനയാണ് നദീതടത്തിന്റെ മുകളിലത്തെ ഭാഗത്തെ പ്രധാന ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ശക്തി. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനും ഈ ജലവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ജലവികസന നയം മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ ജലസുരക്ഷയെ ബാധിക്കാനുള്ള സാധ്യത വളരെ വലുതാണ്. ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ ഇൻഡസ് വാട്ടേഴ്സ് ട്രീറ്റി പോലുള്ള കരാറുകൾക്ക് പുതിയ കാലാവസ്ഥാ യാഥാർഥ്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്ന രീതിയിൽ കൂടുതൽ വിശാലമായ ചർച്ചകൾ ആവശ്യമാകുന്നു. പഴയകാലത്തെ ജലവിഹിതം മാത്രം ചർച്ച ചെയ്യുന്ന സമീപനം മതിയാകില്ല. ഇനി ചർച്ച ചെയ്യേണ്ടത് വെള്ളപ്പൊക്ക മുന്നറിയിപ്പ്, ഹിമാനി നിരീക്ഷണം, ഡാറ്റ പങ്കിടൽ, അണക്കെട്ടുകളുടെ സുരക്ഷ, അടിയന്തര ദുരന്തനിവാരണ സംവിധാനം, കാലാവസ്ഥാ പ്രവചനങ്ങൾ എന്നിവയുമാണ്.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ തടസ്സം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; രാഷ്ട്രീയ വിശ്വാസത്തിന്റെ അഭാവമാണ്. ഒരു നദിയുടെ മുകളിലത്തെ ഭാഗത്തെ രാജ്യത്തിന് താഴെയുള്ള രാജ്യത്തോട് വിവരങ്ങൾ പങ്കിടാൻ താൽപര്യമില്ലെങ്കിൽ, താഴെയുള്ള രാജ്യത്തിന് അപകടസാധ്യത മുൻകൂട്ടി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ താഴെയുള്ള രാജ്യങ്ങൾ മുകളിലെ രാജ്യങ്ങളുടെ എല്ലാ വികസന പദ്ധതികളെയും സംശയത്തോടെ മാത്രം കാണുകയാണെങ്കിൽ പ്രാദേശിക സഹകരണവും ബുദ്ധിമുട്ടാകും. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം ഈ പഴയ രാഷ്ട്രീയ തർക്കങ്ങളെ കൂടുതൽ അപകടകരമാക്കുകയാണ്.

ഇൻഡസ് നദിയുടെ ഭാവി അതിനാൽ വെള്ളത്തിന്റെ അളവിന്റെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. വെള്ളത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വമാണ് യഥാർത്ഥ ഭീഷണി. ഒരു വർഷം അമിതമായ വെള്ളപ്പൊക്കം, മറ്റൊരു കാലത്ത് ജലക്ഷാമം; ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ അതിശക്തമായ മഴ, മറ്റിടങ്ങളിൽ വരൾച്ച; ഒരു താഴ്‌വരയിൽ ഹിമാനി തടാകം പൊട്ടിത്തെറിക്കൽ, മറ്റൊരിടത്ത് മണ്ണിടിച്ചിൽ—ഇവയെല്ലാം ഒരേ ജലവ്യവസ്ഥയുടെ വ്യത്യസ്ത മുഖങ്ങളാണ്. ഇതിനൊപ്പം മലനിരകളിൽ ജീവിക്കുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളാണ് ആദ്യം ദുരന്തത്തിന്റെ ആഘാതം ഏറ്റുവാങ്ങുന്നത്. പിന്നീട് അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതം സമതലങ്ങളിലെ കൃഷിയിലേക്കും നഗരങ്ങളിലേക്കും വ്യവസായങ്ങളിലേക്കും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയിലേക്കും എത്തും. ഇൻഡസ് താഴ്‌വരയിൽ കൃഷി, കുടിവെള്ളം, വൈദ്യുതി, വ്യവസായം എന്നിവയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ഈ നദിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നദിയുടെ അസ്ഥിരത ഒരു പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അത് സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പ്രശ്നമാണ്.

ഇവിടെ വികസനത്തിന്റെ മാതൃകയെക്കുറിച്ചും പുനർചിന്തിക്കേണ്ടി വരും. മലനിരകളിൽ വലിയ അണക്കെട്ടുകളും റോഡുകളും തുരങ്കങ്ങളും നിർമിക്കുമ്പോൾ ഓരോ പദ്ധതിയെയും ഒറ്റപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക യൂണിറ്റായി കാണുന്നത് അപകടകരമാണ്. ഒരു പദ്ധതി സുരക്ഷിതമാണെന്ന് തെളിയിക്കാൻ അതിന്റെ സ്വന്തം പ്രദേശത്തെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. മുഴുവൻ നദീതടത്തെയും ഒരു ഏകീകൃത പരിസ്ഥിതി സംവിധാനമായി കാണണം. അതിനായി അതിർത്തികൾക്കപ്പുറമുള്ള ശാസ്ത്രീയ സഹകരണം ആവശ്യമാണ്. ഹിമാനികളുടെ ഉപഗ്രഹ നിരീക്ഷണം, മഴയും മഞ്ഞുവീഴ്ചയും സംബന്ധിച്ച തത്സമയ ഡാറ്റ, ഹിമാനി തടാകങ്ങളുടെ നിരീക്ഷണം, നദിയിലെ ജലനിരപ്പ്, മണ്ണിടിച്ചിൽ സാധ്യത, അണക്കെട്ടുകളുടെ സുരക്ഷ എന്നിവ സംബന്ധിച്ച വിവരങ്ങൾ രാജ്യങ്ങൾ തമ്മിൽ പങ്കിടേണ്ടതുണ്ട്.

പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങളെ പൂർണമായി തടയാൻ മനുഷ്യന് കഴിയില്ല. എന്നാൽ ദുരന്തം മുന്നറിയിപ്പില്ലാതെ സംഭവിക്കുന്നത് തടയാൻ കഴിയും. ഒരു ഹിമാനി തടാകം അപകടകരമായ നിലയിലേക്ക് വളരുകയാണെങ്കിൽ താഴെയുള്ള ജനങ്ങൾക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകാം. ഒരു നദിയുടെ മുകളിലെ പ്രദേശത്ത് വലിയ മണ്ണിടിച്ചിൽ സംഭവിച്ചാൽ താഴെയുള്ള പ്രദേശങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി അറിയിക്കാം. അണക്കെട്ടുകളുടെ പ്രവർത്തനം അതനുസരിച്ച് ക്രമീകരിക്കാം. അതിന് വേണ്ടത് രാഷ്ട്രീയ ധൈര്യവും ശാസ്ത്രീയ സഹകരണവുമാണ്.

ഇൻഡസിനെ ഇനി വെറും ജലസ്രോതസ്സായി കാണുന്ന കാലം കഴിഞ്ഞു. അത് ഒരേസമയം കാലാവസ്ഥാ മുന്നറിയിപ്പും ജലസുരക്ഷാ വെല്ലുവിളിയും രാഷ്ട്രീയ പരീക്ഷണവുമാണ്. ഹിമാലയത്തിലെ മഞ്ഞ് ഉരുകുന്നത് മലമുകളിൽ നടക്കുന്ന ഒരു സംഭവമായി മാത്രം കാണാനാകില്ല. അതിന്റെ വെള്ളം താഴേക്ക് ഒഴുകുമ്പോൾ അതിനൊപ്പം കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ഭാവിയും ഒഴുകുകയാണ്. ഇൻഡസ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു “ദുരന്തങ്ങളുടെ നദി”യായി മാറുമോ എന്നത് പ്രകൃതി മാത്രം തീരുമാനിക്കുന്ന കാര്യമല്ല. ഹിമാനികൾ എത്ര വേഗത്തിൽ ഉരുകുന്നു എന്നത് മനുഷ്യന് പൂർണമായി നിയന്ത്രിക്കാനാകില്ല. പക്ഷേ എവിടെ അണക്കെട്ട് പണിയണം, എങ്ങനെ നഗരങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കണം, എങ്ങനെ നദീതടം സംരക്ഷിക്കണം, എങ്ങനെ രാജ്യങ്ങൾ തമ്മിൽ വിവരങ്ങൾ പങ്കിടണം, എങ്ങനെ ദുരന്ത മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനം സ്ഥാപിക്കണം—ഇവ മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങളാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഇൻഡസ് നദിയുടെ മുന്നറിയിപ്പ് വളരെ ലളിതമാണ്: വെള്ളം കൂടുന്നതിനെ മാത്രം ഭയപ്പെടേണ്ട കാലമല്ലിത്; വെള്ളത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുന്നതിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ട കാലമാണ്. ഇന്ന് ഹിമാലയത്തിൽ ഉരുകുന്ന മഞ്ഞ് നാളത്തെ പാകിസ്ഥാന്റെയും ഇന്ത്യയുടെയും ചൈനയുടെയും അഫ്ഗാനിസ്ഥാന്റെയും ജലഭാവിയെ നിർണയിക്കും. അതിനെ രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികൾ കൊണ്ട് തടയാനാവില്ല. നദിയെ പങ്കിടുന്ന രാജ്യങ്ങൾ ദുരന്തത്തെയും പങ്കിടേണ്ടിവരും. അതുകൊണ്ട് തന്നെ നദിയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സഹകരണമാണ് ഇനി ഏറ്റവും വലിയ ജലസുരക്ഷാ നയം.