ഇന്ത്യയുടെ വികസന ചരിത്രത്തിൽ ചില കണക്കുകൾ വെറും സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകളല്ല; അവ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും മറ്റൊരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ തുടക്കവും രേഖപ്പെടുത്തുന്ന സൂചനകളാണ്. 2024-ലെ സാമ്പിൾ രജിസ്ട്രേഷൻ സിസ്റ്റം റിപ്പോർട്ട് പുറത്തുവിട്ട ഇന്ത്യയുടെ ആകെ ജനനനിരക്കിനെക്കുറിച്ചുള്ള കണക്കുകൾ അത്തരത്തിലൊന്നാണ്. രാജ്യത്തിന്റെ ടോട്ടൽ ഫെർട്ടിലിറ്റി റേറ്റ് ആദ്യമായി ജനസംഖ്യാ സ്ഥിരത നിലനിർത്താൻ ആവശ്യമായ റീപ്ലേസ്മെന്റ് ലെവലായ 2.1-ന് താഴെയെത്തിയിരിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ പൊതുനയ ചരിത്രത്തെ നോക്കിയാൽ ഈ വാർത്തയുടെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാനാകും. ഏതാണ്ട് ഏഴ് പതിറ്റാണ്ടുകളായി ഇന്ത്യയിലെ വികസന സംവാദങ്ങളുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നത് ജനസംഖ്യാ വർധനവായിരുന്നു. ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ മുതൽ തൊഴിലില്ലായ്മ വരെയും, ദാരിദ്ര്യം മുതൽ നഗരവൽക്കരണ പ്രതിസന്ധികൾ വരെയും നിരവധി പ്രശ്നങ്ങളുടെ പ്രധാന കാരണമായി ജനസംഖ്യാ സ്ഫോടനത്തെ വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മൂന്നാം ദശകത്തിൽ ഇന്ത്യ എത്തിനിൽക്കുന്നത് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു യാഥാർത്ഥ്യത്തിലാണ്. ജനസംഖ്യാ വർധനവ് എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് ജനസംഖ്യാ ചുരുക്കത്തിന്റെയും വാർധക്യത്തിന്റെയും വെല്ലുവിളികളെ എങ്ങനെ നേരിടാം എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് രാജ്യം പ്രവേശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.
ജനസംഖ്യാ ശാസ്ത്രത്തിൽ ടോട്ടൽ ഫെർട്ടിലിറ്റി റേറ്റ് എന്നത് ഒരു സ്ത്രീ തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് പ്രസവിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള കുട്ടികളുടെ ശരാശരി എണ്ണത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ജനസംഖ്യ ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്ഥിരതയോടെ നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ ഒരു സ്ത്രീക്ക് ശരാശരി 2.1 കുട്ടികൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം എന്നാണ് പൊതുവേ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ നിരക്ക് റീപ്ലേസ്മെന്റ് ലെവൽ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. മാതാപിതാക്കളുടെ തലമുറയെ അടുത്ത തലമുറ കൃത്യമായി പകരംവയ്ക്കുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് അത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. ജനനനിരക്ക് ഈ പരിധിക്ക് മുകളിലാണെങ്കിൽ ജനസംഖ്യ വർധിക്കും; താഴെയാണെങ്കിൽ ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ ജനസംഖ്യാ വളർച്ച മന്ദഗതിയിലാവുകയും പിന്നീട് ജനസംഖ്യ കുറയുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് സമൂഹം നീങ്ങുകയും ചെയ്യും. ഇന്ത്യയുടെ ജനനനിരക്ക് ഈ നിർണായക പരിധിക്ക് താഴെയെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നത് രാജ്യത്തിന്റെ ജനസംഖ്യാപരമായ ഘടനയിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്നതിന്റെ വ്യക്തമായ സൂചനയാണ്.
ഈ മാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇന്ത്യയുടെ ജനസംഖ്യാ ചരിത്രത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കേണ്ടതുണ്ട്. 1950-ൽ ഇന്ത്യയുടെ ജനസംഖ്യ ഏകദേശം 36 കോടിയായിരുന്നു. ഒരു സ്ത്രീക്ക് ശരാശരി ആറിലധികം കുട്ടികൾ എന്ന നിലയിലായിരുന്നു ജനനനിരക്ക്. ഉയർന്ന ശിശുമരണനിരക്കും പരിമിതമായ ആരോഗ്യസൗകര്യങ്ങളും കാർഷികാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും വലിയ കുടുംബങ്ങളെ സാമൂഹിക സുരക്ഷയുടെ ഭാഗമായി കാണുന്ന സമീപനവും അതിന് പിന്നിലുണ്ടായിരുന്നു. കുടുംബത്തിലെ കൂടുതൽ കുട്ടികൾ കൂടുതൽ തൊഴിൽശക്തിയെയും വാർധക്യകാല സുരക്ഷയെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചു. എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ വിദ്യാഭ്യാസം വ്യാപിക്കുകയും പൊതുജനാരോഗ്യ സംവിധാനങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുകയും സ്ത്രീകളുടെ സാമൂഹിക പദവി ഉയരുകയും നഗരവൽക്കരണം വേഗത്തിലാവുകയും ചെയ്തതോടെ കുടുംബങ്ങളുടെ ഘടനയിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചു. കുട്ടികളുടെ എണ്ണം കുറയുകയും അവരുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും ആരോഗ്യത്തിലും കൂടുതൽ നിക്ഷേപം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യം രൂപപ്പെട്ടു. ഇതിന്റെ ഫലമായാണ് ജനനനിരക്ക് തുടർച്ചയായി താഴ്ന്ന് ഇന്ന് റീപ്ലേസ്മെന്റ് ലെവലിന് താഴെയെത്തിയത്.
എന്നാൽ ഈ മാറ്റത്തെ ഒരു വിജയകഥയായി മാത്രം കാണുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പകുതി മാത്രം കാണുന്നതിന് തുല്യമാണ്. ജനനനിരക്കിലെ ഇടിവ് വികസനത്തിന്റെ സൂചകമാണെങ്കിലും അതേ സമയം അത് പുതിയ വെല്ലുവിളികളുടെ തുടക്കവുമാണ്. ലോകത്തിലെ നിരവധി വികസിത രാജ്യങ്ങളുടെ അനുഭവം ഇതിന് തെളിവാണ്. ജപ്പാൻ, ദക്ഷിണ കൊറിയ, ഇറ്റലി, ജർമ്മനി തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങൾ ഏതാനും ദശാബ്ദങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ഇന്ത്യ ഇന്ന് നിൽക്കുന്ന സ്ഥാനത്തായിരുന്നു. ജനനനിരക്ക് കുറഞ്ഞതോടെ ജനസംഖ്യാ വളർച്ച മന്ദഗതിയിലായി. പിന്നീട് വാർധക്യജനസംഖ്യയുടെ വിഹിതം വർധിച്ചു. തൊഴിൽവിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന യുവജനങ്ങളുടെ എണ്ണം കുറഞ്ഞു. സാമൂഹിക സുരക്ഷാ പദ്ധതികളുടെ ചെലവ് വർധിച്ചു. ആരോഗ്യസംരക്ഷണ സംവിധാനങ്ങൾ കൂടുതൽ സമ്മർദ്ദത്തിലായി. സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ വേഗത കുറഞ്ഞു. ജനനനിരക്ക് വീണ്ടും ഉയർത്താൻ കോടിക്കണക്കിന് ഡോളറുകളുടെ പ്രോത്സാഹന പദ്ധതികൾ നടപ്പാക്കിയിട്ടും പല രാജ്യങ്ങൾക്കും അത് സാധിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയെ ജനസംഖ്യാ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ വിജയമായി ആഘോഷിക്കുന്നതോടൊപ്പം ഭാവിയിലെ ജനസംഖ്യാപരമായ വെല്ലുവിളികളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയേണ്ടതുമുണ്ട്.
ഇന്ത്യയുടെ പ്രത്യേകത മറ്റൊരു കാര്യത്തിലാണ്. രാജ്യം മുഴുവൻ ഒരേ ഘട്ടത്തിലുള്ള ജനസംഖ്യാ പരിവർത്തനത്തിലല്ല. ബിഹാർ, ഉത്തർപ്രദേശ്, മധ്യപ്രദേശ്, രാജസ്ഥാൻ തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ ജനനനിരക്ക് ഇപ്പോഴും റീപ്ലേസ്മെന്റ് ലെവലിന് മുകളിലാണ്. മറുവശത്ത് കേരളം, തമിഴ്നാട്, പശ്ചിമ ബംഗാൾ, മഹാരാഷ്ട്ര, കർണാടക, ഡൽഹി തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ അത് യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലെ നിലവാരത്തോട് അടുത്തിരിക്കുന്നു. അതായത് ഇന്ത്യ ഒരേ സമയം രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ജനസംഖ്യാപരമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുകയാണ്. ഒരു ഭാഗത്ത് യുവജനസംഖ്യയുടെ ആധിക്യമുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളും മറുഭാഗത്ത് വാർധക്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന സംസ്ഥാനങ്ങളും ഒരേ ദേശീയ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുന്നു. ഇത് ഭാവിയിൽ ഇന്ത്യയുടെ വികസന രാഷ്ട്രീയത്തെ നിർണയിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാന ഘടകങ്ങളിലൊന്നായി മാറും.
കേരളത്തിന്റെ അനുഭവം ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. ഉയർന്ന സാക്ഷരത, സ്ത്രീ വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യ രംഗത്തെ പുരോഗതി, ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം, കുടുംബാസൂത്രണത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വീകാര്യത എന്നിവ കേരളത്തെ വളരെ വേഗത്തിൽ ജനസംഖ്യാ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചു. ഇന്ന് കേരളത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രശ്നം ജനസംഖ്യാ വർധനയല്ല; മറിച്ച് ജനസംഖ്യയുടെ വാർധക്യമാണ്. സ്കൂളുകളിലെ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ എണ്ണം കുറയുമ്പോൾ വയോജനങ്ങളുടെ എണ്ണം വർധിക്കുന്നു. തൊഴിൽപ്രായത്തിലുള്ള ജനസംഖ്യയുടെ വിഹിതം ചുരുങ്ങുമ്പോൾ ആരോഗ്യസംരക്ഷണത്തിനും സാമൂഹിക സുരക്ഷയ്ക്കുമുള്ള ചെലവ് വർധിക്കുന്നു. കേരളം ഇന്ന് നേരിടുന്ന ഈ അവസ്ഥ ഇന്ത്യയുടെ പല ഭാഗങ്ങളും അടുത്ത മൂന്ന് ദശാബ്ദങ്ങൾക്കുള്ളിൽ നേരിടാൻ സാധ്യതയുള്ള ഭാവിയുടെ ഒരു സൂചനയാണ്.
ജനനനിരക്കിലെ ഇടിവ് ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക വികസന മാതൃകയെയും ബാധിക്കും. കഴിഞ്ഞ രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടുകളായി ഇന്ത്യയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായി വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടത് അതിന്റെ ഡെമോഗ്രാഫിക് ഡിവിഡൻഡാണ്. തൊഴിൽപ്രായത്തിലുള്ള ജനസംഖ്യയുടെ ഉയർന്ന വിഹിതം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്ക് ഊർജ്ജം പകരുമെന്ന് കരുതപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ജനനനിരക്ക് തുടർച്ചയായി താഴ്ന്ന നിലയിൽ തുടരുകയാണെങ്കിൽ ഭാവിയിൽ തൊഴിൽവിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന യുവജനങ്ങളുടെ എണ്ണം കുറയും. തൊഴിലാളികളുടെ ലഭ്യത കുറഞ്ഞാൽ വ്യവസായങ്ങൾ കൂടുതൽ ഓട്ടോമേഷനിലേക്കും സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്കും നീങ്ങേണ്ടിവരും. നിലവിലുള്ള യുവജനങ്ങളുടെ നൈപുണ്യവും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിക്ഷേപം നടത്താതിരുന്നാൽ ഇന്ത്യയ്ക്ക് ലഭിച്ചിരിക്കുന്ന ഡെമോഗ്രാഫിക് ഡിവിഡൻഡ് നഷ്ടപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ആഭ്യന്തര കുടിയേറ്റത്തിന്റെ പ്രാധാന്യവും വർധിക്കും. കേരളം, തമിഴ്നാട്, കർണാടക, മഹാരാഷ്ട്ര തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഇതിനകം തന്നെ ഇതര സംസ്ഥാന തൊഴിലാളികളെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിരവധി മേഖലകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഭാവിയിൽ ജനനനിരക്കിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ കാരണം ഈ ആശ്രിതത്വം കൂടുതൽ ശക്തമാകും. തൊഴിൽക്ഷാമം നേരിടുന്ന സംസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് ഉയർന്ന ജനസംഖ്യാ വളർച്ചയുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കുടിയേറ്റം വർധിക്കും. അതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക ഭാവി തൊഴിൽ കുടിയേറ്റത്തെ എത്രത്തോളം മാനുഷികവും അവകാശാധിഷ്ഠിതവുമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചായിരിക്കും.
ജനസംഖ്യാപരമായ ഈ മാറ്റങ്ങൾക്ക് രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും ഉണ്ടാകും. ലോക്സഭാ മണ്ഡലങ്ങളുടെ ഭാവിയിലെ പുനർനിർണയം ജനസംഖ്യയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണെങ്കിൽ ഉയർന്ന ജനസംഖ്യാ വളർച്ചയുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയ പ്രാതിനിധ്യം ലഭിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. കുടുംബാസൂത്രണത്തിലും സാമൂഹിക വികസനത്തിലും മുന്നിട്ടുനിന്ന ദക്ഷിണേന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയമായി നഷ്ടം നേരിടുന്ന സാഹചര്യം രൂപപ്പെടുമോ എന്ന ആശങ്കകൾ ഇതിനകം ഉയർന്നുകഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ ജനസംഖ്യാ പരിവർത്തനം സാമ്പത്തികമോ സാമൂഹികമോ ആയ ഒരു വിഷയമാത്രമല്ല; അത് ഇന്ത്യൻ ഫെഡറലിസത്തിന്റെ ഭാവിയെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യമാണ്.
ഇന്ത്യയുടെ ജനസംഖ്യ ഉടൻ കുറയുമെന്ന് കരുതുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും. മുൻകാലങ്ങളിലെ ഉയർന്ന ജനനനിരക്കിന്റെ ഫലമായി രൂപപ്പെട്ട വലിയ യുവജനവിഭാഗം ഇപ്പോഴും പ്രത്യുത്പാദന പ്രായത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ ജനനനിരക്ക് താഴ്ന്നാലും ആകെ ജനസംഖ്യ കുറേകാലം കൂടി വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. എന്നാൽ ദീർഘകാല പ്രവണത വ്യക്തമാണ്. ജനസംഖ്യാ വളർച്ചയുടെ വേഗത കുറയും. തുടർന്ന് ജനസംഖ്യ സ്ഥിരതയിലെത്തും. പിന്നീട് വാർധക്യജനസംഖ്യയുടെ വിഹിതം വർധിക്കുകയും മൊത്തം ജനസംഖ്യ ചുരുങ്ങിത്തുടങ്ങുകയും ചെയ്യും.
അതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ ജനനനിരക്ക് റീപ്ലേസ്മെന്റ് ലെവലിന് താഴെയെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന വാർത്തയെ ഒരു സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കിലെ മാറ്റമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. അത് സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ വികസന ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാന വെല്ലുവിളി അതിവേഗ ജനസംഖ്യാ വളർച്ചയായിരുന്നുവെങ്കിൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തോടെ രാജ്യത്തിന്റെ പ്രധാന വെല്ലുവിളി കുറഞ്ഞ ജനനനിരക്ക്, വർധിക്കുന്ന വാർധക്യജനസംഖ്യ, തൊഴിൽശക്തിയുടെ പുനഃസംഘടന, സാമൂഹിക സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങളുടെ സുസ്ഥിരത എന്നിവയായിരിക്കും. ജനസംഖ്യയെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് ജനസംഖ്യാ ഘടനയിലെ മാറ്റങ്ങളോട് എങ്ങനെ പൊരുത്തപ്പെടാം എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്കുള്ള ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രപരമായ യാത്രയുടെ തുടക്കമാണ് ഈ പുതിയ കണക്കുകൾ രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്.