പാർവ്വതി പുത്തനാർ മുതൽ തേജസ്വിനി വരെ; നദികളും കായലുകളും കനാലുകളും നേരിടുന്ന അസ്തിത്വ പ്രതിസന്ധിയുടെ അന്വേഷണാത്മക റിപ്പോർട്ട്; കേരളത്തിന്റെ മരിക്കുന്ന ജലധമനികൾ

കേരളത്തെ ദൈവത്തിന്റെ സ്വന്തം നാട് എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാൻ കാരണമായത് അതിന്റെ ക്ഷേത്രങ്ങളോ മലനിരകളോ മാത്രം ആയിരുന്നില്ല. ഈ നാടിന്റെ ആത്മാവ് അതിന്റെ ജലത്തിലായിരുന്നു. പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ പതിക്കുന്ന മഴത്തുള്ളികൾ നൂറുകണക്കിന് അരുവികളായി ജനിച്ച് തോടുകളായി വളർന്ന് നദികളായി മാറി കായലുകളെയും ചതുപ്പുനിലങ്ങളെയും പോഷിപ്പിച്ച് അറബിക്കടലിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന അതുല്യമായ ജലചക്രമാണ് കേരളത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിയത്. കേരളത്തിന്റെ ചരിത്രം എഴുതണമെങ്കിൽ അതിന്റെ ജലചരിത്രം എഴുതേണ്ടിവരും. കേരളത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ നദികളെയും കായലുകളെയും മനസ്സിലാക്കേണ്ടിവരും. കേരളത്തിന്റെ സംസ്കാരം പഠിക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ ജലാശയങ്ങളുടെ കരകളിൽ വളർന്ന സമൂഹങ്ങളെ പഠിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ ഇന്ന് കേരളത്തിലുടനീളം സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ കാണുന്നത് ഒരു ഭീതിജനകമായ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. ഒരുകാലത്ത് ജീവൻ നൽകിയിരുന്ന ജലാശയങ്ങൾ ഇന്ന് സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനുവേണ്ടി പോരാടുകയാണ്. വെള്ളം ഒഴുകേണ്ടിടത്ത് മാലിന്യം ഒഴുകുന്നു. മത്സ്യങ്ങൾ നീന്തേണ്ടിടത്ത് പ്ലാസ്റ്റിക് പൊങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ചതുപ്പുനിലങ്ങൾ കോൺക്രീറ്റ് കാടുകളായി മാറുന്നു. നദികൾ മണൽ ഖനനത്തിൽ ശ്വാസംമുട്ടുന്നു. കായലുകൾ ഭൂമി കൈയേറ്റത്തിൽ ചുരുങ്ങുന്നു. കേരളത്തിന്റെ ജലധമനികൾ പതുക്കെ മരിക്കുകയാണ്.

തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിൽ നിന്ന് ഈ യാത്ര ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം കാണുന്നത് പാർവ്വതി പുത്തനാറിന്റെ നിശ്ശബ്ദമായ വേദനയാണ്. ഒരുകാലത്ത് ജലഗതാഗതത്തിന്റെ പ്രധാന പാതയായിരുന്ന ഈ കനാൽ ഇന്ന് പല ഭാഗങ്ങളിലും തിരിച്ചറിയാനാകാത്ത വിധം മാറിയിരിക്കുന്നു. മലിനജലവും പ്ലാസ്റ്റിക്കും അധിനിവേശങ്ങളും ചേർന്ന് അതിന്റെ സ്വാഭാവിക രൂപം ഇല്ലാതാക്കിയിരിക്കുന്നു. കനാലിന്റെ ഇരുകരകളിലും ഉയർന്ന കോൺക്രീറ്റ് നിർമാണങ്ങൾ ജലത്തിന്റെ ശ്വാസം മുട്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. ജലം ഒഴുകേണ്ടിടത്ത് മനുഷ്യൻ ഭൂമി നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് വള്ളങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന പാത ഇന്ന് നഗരത്തിന്റെ മാലിന്യഭാരമാണ് വഹിക്കുന്നത്.

അതിൽ നിന്ന് അധികം അകലെയല്ല വെള്ളയാണിക്കായൽ. തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിലെ ഏക ശുദ്ധജല തടാകം എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ജലാശയം ഇന്ന് അതിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലാണ്. വേനൽക്കാലത്ത് കായലിന്റെ വിശാലമായ ഭാഗങ്ങൾ വരണ്ടുകിടക്കുന്നു. ജലം കുറഞ്ഞതോടെ ഭൂമി കൈയേറ്റം വർധിക്കുന്നു. കായലിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന പാടശേഖരങ്ങളും ചതുപ്പുനിലങ്ങളും കരഭൂമികളായി മാറുന്നു. സ്വാഭാവിക ജലപ്രവാഹത്തെ സഹായിച്ചിരുന്ന തോടുകൾ അടയുന്നു. വെള്ളയാണി ഇന്ന് ഒരു തടാകം എങ്ങനെ മരിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ജീവനുള്ള ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു ജലാശയത്തെ കൊല്ലാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും വിഷം ഒഴിക്കണമെന്നില്ല. അതിന്റെ ശ്വാസം മുട്ടിച്ചാൽ മതി. വെള്ളയാണിയിൽ സംഭവിക്കുന്നത് അതാണ്.

കരമനയാറും കിള്ളിയാറും തലസ്ഥാന നഗരത്തിന്റെ വികസനഭാരമാണ് ചുമക്കുന്നത്. ഒരുകാലത്ത് ശുദ്ധജല സ്രോതസ്സുകളായിരുന്ന ഈ നദികൾ ഇന്ന് നഗര മാലിന്യങ്ങളുടെ ഒഴുക്കുപാതകളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. നദിക്കരകളിലെ അനധികൃത നിർമ്മാണങ്ങൾ, മലിനജല ഒഴുക്കുകൾ, മഴവെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യേണ്ട പ്രദേശങ്ങളുടെ കോൺക്രീറ്റീകരണം എന്നിവ നദികളുടെ സ്വാഭാവിക ജീവചര്യയെ തകർത്തിരിക്കുന്നു. അമയിഴഞ്ചാൻ തോടിന്റെ പേര് കേരളം മുഴുവൻ കേട്ടത് ഒരു ദുരന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ തോട് വർഷങ്ങളായി മരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഒരു നഗരം സ്വന്തം തോടുകളെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ പ്രതീകമാണ് അമയിഴഞ്ചാൻ.

കൊല്ലത്തേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ ജലചരിത്രം മറ്റൊരു രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. അഷ്ടമുടിക്കായൽ ഒരുകാലത്ത് കേരളത്തിന്റെ ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ അഭിമാനമായിരുന്നു. ഇന്ന് റാംസർ തണ്ണീർത്തട പദവി നേടിയിട്ടും മലിനീകരണത്തിന്റെയും പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങളുടെയും അധിനിവേശങ്ങളുടെയും സമ്മർദ്ദത്തിലാണ്. കായലിന്റെ കരകളിൽ ഒരുകാലത്ത് നിറഞ്ഞുനിന്ന മത്സ്യബന്ധന ഗ്രാമങ്ങൾ ഇന്ന് മത്സ്യസമ്പത്തിന്റെ ഇടിവ് അനുഭവിക്കുന്നു. ജലത്തിന്റെ നിറം മാറുന്നു, മത്സ്യങ്ങളുടെ എണ്ണം കുറയുന്നു, പക്ഷികളുടെ സാന്നിധ്യം വിരളമാകുന്നു. അതേ ജില്ലയിലെ ശാസ്താംകോട്ട തടാകം കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ശുദ്ധജല തടാകമാണ്. ഒരുകാലത്ത് പ്രകൃതിദത്ത ജലസംഭരണിയുടെ മാതൃകയായിരുന്ന ഈ തടാകം ഇന്ന് ജലനിരപ്പ് കുറയലും അധിനിവേശവും വിനോദസഞ്ചാര സമ്മർദ്ദവും മൂലം ഗുരുതര വെല്ലുവിളി നേരിടുന്നു.

കല്ലടയാർ കേരളത്തിന്റെ ജലചരിത്രത്തിൽ സുപ്രധാന സ്ഥാനമുള്ള നദിയാണ്. എന്നാൽ മണൽ ഖനനം അതിന്റെ ശരീരത്തിൽ ആഴത്തിലുള്ള മുറിവുകൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. നദിയുടെ അടിത്തട്ടിൽ നിന്നുള്ള അമിതമായ മണൽ നീക്കം ജലനിരപ്പിനെയും കരസ്ഥിരതയെയും ഭൂഗർഭജലത്തെയും ബാധിച്ചു. ഒരു നദിയുടെ മണൽ വെറും മണലല്ല. അത് നദിയുടെ അസ്ഥികൂടമാണ്. അത് നീക്കം ചെയ്യുമ്പോൾ നദിയുടെ ശരീരം തന്നെ ദുർബലമാകുന്നു.

പത്തനംതിട്ടയിൽ എത്തുമ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ ആത്മീയവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ജീവധാരയായ പമ്പയെ കാണാം. ശബരിമലയുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ വികാരങ്ങളുടെ ഭാഗമായ നദിയാണത്. എന്നാൽ ഭക്തിയുടെ പേരിലും വികസനത്തിന്റെ പേരിലും പമ്പയ്ക്കുണ്ടായ നാശം ഗുരുതരമാണ്. മാലിന്യങ്ങൾ, തീര അധിനിവേശങ്ങൾ, വനനശീകരണം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം എന്നിവ ചേർന്ന് പമ്പയുടെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിനെ ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു. അച്ചൻകോവിലാറും മണിമലയാറും ഇതേ പ്രതിസന്ധികളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. മഴയുടെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. നദികളുടെ ഒഴുക്ക് മാറുന്നു. പ്രളയവും വരൾച്ചയും ഒരേ സമയം അനുഭവപ്പെടുന്നു.

ആലപ്പുഴയിൽ എത്തുമ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ ജലസംസ്കാരത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്തേക്കാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്. വേമ്പനാട്ടുകായൽ, പുന്നമടക്കായൽ, കുട്ടനാടൻ ജലവ്യവസ്ഥ എന്നിവ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെ അപൂർവ ഉദാഹരണങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് ഈ ജലവ്യവസ്ഥയും ഗുരുതര പ്രതിസന്ധിയിലാണ്. കൃഷിരാസവസ്തുക്കൾ, ബോട്ട് മാലിന്യങ്ങൾ, പ്ലാസ്റ്റിക്, ജലഹൈസിന്ത് വ്യാപനം എന്നിവ കായലിന്റെ ആരോഗ്യം തകർക്കുന്നു. കുട്ടനാടിന്റെ പാടശേഖരങ്ങൾ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ആഘാതം അനുഭവിക്കുന്നു. സമുദ്രനിരപ്പ് ഉയരുന്നു. ഉപ്പുവെള്ളത്തിന്റെ കടന്നുകയറ്റം വർധിക്കുന്നു. മഴയുടെ താളം മാറുന്നു.

കോട്ടയത്ത് മീനച്ചിലാറും വേമ്പനാട്ടുകായലിന്റെ വിശാല മേഖലകളും അതേ ദുരന്തത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഒരുകാലത്ത് മത്സ്യസമ്പത്തിന്റെയും ജലസമൃദ്ധിയുടെയും കേന്ദ്രമായിരുന്ന പ്രദേശങ്ങൾ ഇന്ന് മലിനീകരണത്തിന്റെയും ഭൂമി പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ഭീഷണി നേരിടുന്നു. ജലാശയങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക അതിർത്തികൾ പതുക്കെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

എറണാകുളത്ത് എത്തുമ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ വ്യാവസായിക വികസനത്തിന്റെ വില ജലാശയങ്ങൾ എങ്ങനെ നൽകുന്നു എന്നത് വ്യക്തമായി കാണാം. പെരിയാർ കേരളത്തിന്റെ ജീവരേഖയായി അറിയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ വ്യാവസായിക മാലിന്യങ്ങൾ, രാസപദാർത്ഥങ്ങൾ, നഗര മലിനീകരണം എന്നിവ പെരിയാറിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ ഗുരുതരമായി ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു. പശ്ചിമ കൊച്ചിയിലെ തോപ്പുംപടി, പള്ളുരുത്തി, പെരുമ്പടപ്പ്, കൊച്ചങ്ങാടി, കണ്ണമാലി കനാലുകൾ ഇന്ന് തുറന്ന അഴുക്കുചാലുകളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ജലഗതാഗതത്തിന്റെയും മത്സ്യബന്ധനത്തിന്റെയും കേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്ന കനാലുകൾ നഗരത്തിന്റെ മാലിന്യ സംഭരണികളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. മംഗളവനം പോലുള്ള അതുല്യ ആവാസവ്യവസ്ഥകൾ നഗരവികസനത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ ചുരുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

കേരളത്തിന്റെ ജലപ്രതിസന്ധിയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടാതെ പോകുന്ന പ്രദേശങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇടുക്കി. എന്നാൽ കേരളത്തിലെ നദികളുടെയും കായലുകളുടെയും ഭാവി നിർണയിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും ഇടുക്കിയിലെ മലനിരകളിലാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ നദിയായ പെരിയാർ ഉൾപ്പെടെ നിരവധി നദികൾ ജനിക്കുന്നത് പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ ഈ ഉയർന്ന വനമേഖലകളിൽ നിന്നാണ്.

ഒരുകാലത്ത് മഴയെ സംഭരിക്കുകയും വർഷം മുഴുവൻ പതുക്കെ ജലം പുറത്തുവിടുകയും ചെയ്തിരുന്ന ശോല വനങ്ങളും പുൽമേടുകളും ഇന്ന് ഗുരുതരമായ സമ്മർദ്ദത്തിലാണ്. തോട്ടവിള വ്യാപനം, അനധികൃത ഭൂമി കൈയേറ്റം, റിസോർട്ട് നിർമ്മാണം, ക്വാറികൾ, റോഡ് വികസനം, വിനോദസഞ്ചാര സമ്മർദ്ദം എന്നിവ പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ജലസംഭരണ ശേഷിയെ ബാധിക്കുന്നു.

കേരളത്തിന്റെ വൈദ്യുതോത്പാദനത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറിയ ഇടുക്കി ജലാശയം ഇന്ന് കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ നേരിടുകയാണ്. മഴയുടെ സ്വഭാവം മാറുന്നതോടെ ജലസംഭരണ സംവിധാനങ്ങളുടെ പരമ്പരാഗത കണക്കുകൂട്ടലുകൾ തന്നെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഒരുവശത്ത് അതിതീവ്ര മഴയും മറുവശത്ത് നീണ്ട വരൾച്ചയും ജലനിർവഹണത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു.

മുല്ലപ്പെരിയാർ വെറും അണക്കെട്ട് വിവാദത്തിന്റെ പേരിൽ മാത്രമല്ല പ്രധാനമാകുന്നത്. പശ്ചിമഘട്ട പരിസ്ഥിതിയുടെയും നദീജല രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും കേന്ദ്രബിന്ദുവായാണ് അതിനെ കാണേണ്ടത്. ജലസംഭരണവും ജലസുരക്ഷയും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ് ഈ മേഖല.

മൂലമറ്റം, ചെറുതോണി, കുളമാവ് എന്നിവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള ജലാശയ വ്യവസ്ഥകൾ കേരളത്തിന്റെ ഊർജ്ജ സുരക്ഷയുടെ ഭാഗമാണെങ്കിലും അവയുടെ നിലനിൽപ്പ് വനങ്ങളുടെ ആരോഗ്യവുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇടുക്കിയിലെ മീനച്ചിലാറിന്റെ ഉത്ഭവ മേഖല, തൊടുപുഴയാർ, മുത്തിരപ്പുഴ, കുണ്ടളയാർ, പെരിയാറിന്റെ മേൽത്തട്ട് മേഖല തുടങ്ങിയ ജലസ്രോതസ്സുകൾ കേരളത്തിന്റെ താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങളിലെ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ജനങ്ങളുടെ ജലലഭ്യതയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

2018-ലും 2024-ലും വയനാട്ടിലും ഇടുക്കിയിലും ഉണ്ടായ ഉരുൾപൊട്ടലുകളും മണ്ണിടിച്ചിലുകളും ഒരു പ്രധാന സത്യം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു: മലനിരകളിലെ പരിസ്ഥിതി നാശം മലകളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിന്റെ ആഘാതം നദികളിലൂടെ നൂറുകണക്കിന് കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള കായലുകളിലേക്കും തീരപ്രദേശങ്ങളിലേക്കും എത്തുന്നു.

അതുകൊണ്ട് കേരളത്തിന്റെ ജലപ്രതിസന്ധി പരിഹരിക്കണമെങ്കിൽ നദികളുടെ താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധിച്ചാൽ പോര. ജലം ജനിക്കുന്ന ഇടുക്കിയിലെ മലനിരകളെയും ശോല വനങ്ങളെയും സംരക്ഷിക്കണം. കാരണം കേരളത്തിന്റെ നദികൾ മരിക്കുന്നത് കായലുകളിൽ അല്ല, പലപ്പോഴും അവയുടെ ജന്മസ്ഥലങ്ങളിലാണ്.

കേരളത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ ജലത്തിന്റെ കഥ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഇവിടെ ഒരു നദിയുടെ മരണം ഒരു നദിയുടെ മാത്രം മരണമല്ല. ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ, ഒരു കാർഷിക വ്യവസ്ഥയുടെ, ഒരു മത്സ്യബന്ധന സമൂഹത്തിന്റെ, ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഓർമ്മകളുടെ മരണമാണ്. തൃശ്ശൂരിലെ കോൾനിലങ്ങൾ അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഒരുകാലത്ത് കേരളത്തിന്റെ പ്രകൃതിദത്ത വെള്ളപ്പൊക്ക നിയന്ത്രണ സംവിധാനമായിരുന്നു ഈ വിശാലമായ ചതുപ്പുനിലങ്ങൾ. മഴക്കാലത്ത് അധികജലം ഉൾക്കൊണ്ട് പ്രളയത്തിന്റെ തീവ്രത കുറയ്ക്കുകയും വേനൽക്കാലത്ത് ഭൂഗർഭജലത്തെ പോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്ന ഈ ആവാസവ്യവസ്ഥ ഇന്ന് ഭൂമി നികത്തലിന്റെയും റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് വികസനത്തിന്റെയും സമ്മർദ്ദത്തിലാണ്. ചതുപ്പുനിലങ്ങൾ സാധാരണ ഭൂമിയല്ലെന്ന് പ്രകൃതി പലതവണ നമ്മെ പഠിപ്പിച്ചിട്ടും വികസനത്തിന്റെ പേരിൽ അവയെ നശിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണത തുടരുകയാണ്. 2018-ലെയും 2019-ലെയും പ്രളയങ്ങൾ കേരളത്തിന് നൽകിയ ഏറ്റവും വലിയ പാഠങ്ങളിൽ ഒന്ന് ജലത്തിന് അതിന്റെ സ്വാഭാവിക ഇടം നിഷേധിക്കരുത് എന്നതായിരുന്നു. പക്ഷേ ആ പാഠം പഠിക്കാൻ നാം തയ്യാറായിട്ടില്ലെന്ന് തോന്നുന്നു.

ചാലക്കുടിപ്പുഴയുടെ കരയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ വികസന മാതൃകയിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്ന ഈ നദി വെറും ജലപ്രവാഹമല്ല; അത് അതുല്യമായ ഒരു ജൈവവൈവിധ്യ ലോകമാണ്. എങ്കിലും അണക്കെട്ടുകൾ, ജലചൂഷണം, വനനശീകരണം, ഖനന പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ നദിയുടെ സ്വാഭാവിക ജീവചക്രത്തെ ബാധിക്കുന്നു. അതിരപ്പിള്ളി ജലവൈദ്യുത പദ്ധതിയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ വിവാദങ്ങൾ വെറും വികസനവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള തർക്കമല്ലായിരുന്നു; ഒരു നദിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമായിരുന്നു അത്. ഒരു നദിയെ വെറും ജലത്തിന്റെ അളവായി മാത്രം കാണുന്ന സമീപനം അതിന്റെ ജീവശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ പ്രാധാന്യത്തെ അവഗണിക്കുന്നു.

പാലക്കാടും മലപ്പുറവും കടന്നുപോകുമ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക നദിയായ നിള അഥവാ ഭാരതപ്പുഴയുടെ ദുരവസ്ഥ നേരിൽ കാണാം. ഒരുകാലത്ത് മലയാള സാഹിത്യത്തിന്റെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും ആത്മാവായി വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ നദി ഇന്ന് പല ഭാഗങ്ങളിലും മണൽപ്പരപ്പായി മാറിയിരിക്കുന്നു. മഴക്കാലത്ത് ഉഗ്രപ്രവാഹവും വേനൽക്കാലത്ത് ജലക്ഷാമവും എന്ന വൈരുധ്യം നദിയുടെ സ്വാഭാവിക സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. പതിറ്റാണ്ടുകളായി നടന്ന മണൽ ഖനനം നദിയുടെ ശരീരത്തിൽ ആഴത്തിലുള്ള മുറിവുകളാണ് സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നത്. നദിയുടെ അടിത്തട്ടിൽ നിന്ന് മണൽ നീക്കം ചെയ്യുന്നത് വെറും നിർമ്മാണ സാമഗ്രി ശേഖരിക്കൽ മാത്രമല്ല; അത് നദിയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടനയെ തകർക്കുന്നതാണ്. നിളയുടെ തീരങ്ങളിൽ വളർന്ന ഗ്രാമങ്ങൾ ഇന്ന് ഭൂഗർഭജല ക്ഷാമവും ജലത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തിലുള്ള ഇടിവും അനുഭവിക്കുന്നു.

ഭാരതപ്പുഴയുടെ ഉപനദികളായ ഗായത്രിപ്പുഴ, കല്പാത്തിപ്പുഴ, തൂതപ്പുഴ, കുന്തിപ്പുഴ എന്നിവയും ഇതേ പ്രതിസന്ധിയുടെ ഭാഗമാണ്. പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ള ജലപ്രവാഹം കുറഞ്ഞുവരുന്നു. വനനശീകരണം മഴവെള്ളത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സംഭരണശേഷിയെ ബാധിക്കുന്നു. മഴ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ ദൈർഘ്യം കുറയുന്നു. ഫലമായി ജലം ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് ഇറങ്ങാതെ അതിവേഗം ഒഴുകിപ്പോകുന്നു. മഴയുടെ അളവ് ചിലപ്പോൾ കൂടുന്നുണ്ടെങ്കിലും ജലലഭ്യത കുറയുന്ന വൈരുധ്യം ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു.

മലപ്പുറത്ത് കടലുണ്ടിപ്പുഴയും ചാലിയാറും കേരളത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി ചരിത്രത്തിലെ സുപ്രധാന അധ്യായങ്ങളാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് ചാലിയാർ മലിനീകരണ വിരുദ്ധ സമരം ഇന്ത്യൻ പരിസ്ഥിതി പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഇടം നേടിയ സംഭവമാണ്. ഒരുകാലത്ത് വ്യാവസായിക മലിനീകരണം നദിയെ ഗുരുതരമായി ബാധിച്ചിരുന്നു. ജനകീയ സമരങ്ങളുടെ ഫലമായി ചില മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടായെങ്കിലും നദിയുടെ മേലുള്ള സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. മാലിന്യങ്ങൾ, ഭൂമി പരിവർത്തനം, ജലചൂഷണം എന്നിവ ഇന്നും തുടരുന്നു. നദികളുടെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടതായി തോന്നുന്നിടത്തും ഭീഷണികൾ അപ്രത്യക്ഷമായിട്ടില്ല.

കോഴിക്കോട്ടേക്ക് എത്തുമ്പോൾ കല്ലായിപ്പുഴയും കോരപ്പുഴയും നഗരവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് വ്യാപാരത്തിന്റെയും ഗതാഗതത്തിന്റെയും പ്രധാന ജലപാതകളായിരുന്ന ഇവ ഇന്ന് മലിനീകരണത്തിന്റെയും അധിനിവേശത്തിന്റെയും സമ്മർദ്ദത്തിലാണ്. നഗരത്തിന്റെ വളർച്ച ജലാശയങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക അതിർത്തികളെ വിഴുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മഴവെള്ളം സംഭരിക്കാനും ഒഴുക്കിക്കളയാനുമുള്ള പ്രകൃതിദത്ത സംവിധാനങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ നഗരങ്ങൾ വെള്ളക്കെട്ടിന്റെയും പ്രളയത്തിന്റെയും ഇരകളാകുന്നു. ഇത് ഒരു പ്രകൃതിദുരന്തമല്ല; തെറ്റായ നഗരാസൂത്രണത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

വയനാട്ടിൽ പ്രശ്നത്തിന്റെ സ്വഭാവം വ്യത്യസ്തമാണ്. ഇവിടെ ജലാശയങ്ങളുടെ ദുരവസ്ഥ താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് എളുപ്പത്തിൽ കാണാൻ കഴിയില്ല. പക്ഷേ പശ്ചിമഘട്ടത്തിലെ വനനശീകരണം, ക്വാറി പ്രവർത്തനങ്ങൾ, അനിയന്ത്രിത ടൂറിസം, ഭൂവിനിയോഗത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ ജലചക്രത്തെ ആഴത്തിൽ ബാധിക്കുന്നു. കബനി, പനമരം പുഴ, മാണന്തവാടി പുഴ, ബാവലി പുഴ തുടങ്ങിയ ജലധമനികൾ കേരളത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, ദക്ഷിണേന്ത്യയുടെ തന്നെ ജലസുരക്ഷയുടെ ഭാഗമാണ്. മലനിരകളിലെ ഒരു ചെറിയ മാറ്റം പോലും താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങളിലെ ജലലഭ്യതയെ ബാധിക്കുന്നു. വയനാട്ടിലെ ഉരുൾപൊട്ടലുകളും മണ്ണിടിച്ചിലുകളും നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് ജലവും വനവും മണ്ണും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കാനാവില്ല എന്നതാണ്.

കണ്ണൂരിലെത്തുമ്പോൾ വളപട്ടണം പുഴ, അഞ്ചരക്കണ്ടി പുഴ, കുപ്പം പുഴ, മാഹിപ്പുഴ, കൊട്ടിയൂർ പുഴ എന്നിവയുടെ കഥകൾ കേൾക്കാം. ഇവയിൽ പലതും കേരളത്തിന്റെ പൊതുചർച്ചകളിൽ അധികം ഇടം പിടിക്കാറില്ല. എന്നാൽ അവയുടെ പ്രാധാന്യം കുറവല്ല. വടക്കൻ കേരളത്തിലെ നദികൾ മത്സ്യസമ്പത്തിന്റെയും കാർഷിക മേഖലയുടെയും തീരദേശ ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെയും അടിസ്ഥാനമാണ്. മണൽ ഖനനം, തീര അധിനിവേശം, മാലിന്യ നിക്ഷേപം, ജലചൂഷണം എന്നിവ ഇവയെയും ബാധിക്കുന്നു. പല നദികളുടെയും അഴിമുഖങ്ങളിൽ ഉപ്പുവെള്ളത്തിന്റെ കടന്നുകയറ്റം വർധിക്കുന്നതായി പ്രദേശവാസികൾ പറയുന്നു. ഇത് കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ സൂചനകളിലൊന്നാണ്.

കൊട്ടിയൂർ പുഴയുടെ കരയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ പശ്ചിമഘട്ട വനങ്ങളും ജലധമനികളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാം. വനങ്ങൾ വെറും മരങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല. അവ ജലത്തിന്റെ ജന്മസ്ഥലങ്ങളാണ്. വനങ്ങൾ നശിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം മരിക്കുന്നത് നദികളാണ്. പിന്നീട് കൃഷിയും മനുഷ്യജീവിതവും പ്രതിസന്ധിയിലാകുന്നു.

കേരളത്തിന്റെ വടക്കേയറ്റമായ കാസർഗോഡിലെത്തുമ്പോൾ ചന്ദ്രഗിരിപ്പുഴയും തേജസ്വിനിപ്പുഴയും കവ്വായി കായലും പയസ്വിനിയും നമ്മെ കാത്തിരിക്കുന്നു. സംസ്ഥാനത്തിന്റെ മറ്റ് ഭാഗങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇവിടെ ചില ജലാശയങ്ങൾ ഇപ്പോഴും കൂടുതൽ സ്വാഭാവികത നിലനിർത്തുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് ഭീഷണികൾ ഇല്ലെന്ന് അർത്ഥമില്ല. മണൽ ഖനനം, തീരഭൂമി പരിവർത്തനം, മലിനീകരണം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം എന്നിവ ഇവിടെയും ശക്തമായി ബാധിക്കുന്നു. കവ്വായി കായൽ പോലുള്ള തണ്ണീർത്തടങ്ങൾ ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ അമൂല്യ കേന്ദ്രങ്ങളാണ്. പക്ഷേ അവയുടെ ഭാവിയും അനിശ്ചിതത്വത്തിലാണ്.

തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിലെ പാർവ്വതി പുത്തനാറിൽ നിന്ന് കാസർഗോഡിലെ തേജസ്വിനി വരെ ഈ യാത്ര പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്. കേരളത്തിലെ ജലാശയങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവങ്ങളല്ല. അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വലിയ പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ഒരു ജില്ലയിൽ കാണുന്ന പ്രശ്നം മറ്റൊരു ജില്ലയിലും ആവർത്തിക്കുന്നു. മലിനീകരണം, അധിനിവേശം, മണൽ ഖനനം, ചതുപ്പുനില നാശം, വനനശീകരണം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, തെറ്റായ നഗരാസൂത്രണം — ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് കേരളത്തിന്റെ ജലധമനികളെ ദുർബലമാക്കുന്നത്.

കേരളം ഇന്ന് ഒരു വിചിത്രമായ വൈരുധ്യത്തിന്റെ മുന്നിലാണ്. ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ മഴ ലഭിക്കുന്ന സംസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നാണ് കേരളം. എന്നിട്ടും ജലക്ഷാമം വർധിക്കുന്നു. നദികൾ നിറഞ്ഞൊഴുകുന്നു, പക്ഷേ ഭൂഗർഭജലം കുറയുന്നു. പ്രളയവും വരൾച്ചയും ഒരേ സമൂഹം ഒരേ വർഷത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്നു. കാരണം പ്രശ്നം മഴയുടെ അഭാവമല്ല; ജലത്തെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന നമ്മുടെ സമീപനത്തിന്റെ പരാജയമാണ്.

കേരളത്തിന്റെ നദികളും കായലുകളും കനാലുകളും തോടുകളും ഇന്ന് ഒരു മുന്നറിയിപ്പാണ് നൽകുന്നത്. ജലാശയങ്ങൾ വെറും പ്രകൃതി വിഭവങ്ങളല്ല. അവ ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളാണ്. റോഡുകളും പാലങ്ങളും കെട്ടിടങ്ങളും പോലെ തന്നെ അത്യാവശ്യമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ. എന്നാൽ അവ തകരുമ്പോൾ അതിന്റെ വില നൽകേണ്ടത് മുഴുവൻ സമൂഹവുമാണ്. ഒരു കായൽ മരിക്കുമ്പോൾ ഒരു ആവാസവ്യവസ്ഥയാണ് മരിക്കുന്നത്. ഒരു നദി മലിനമാകുമ്പോൾ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയാണ് മലിനമാകുന്നത്. ഒരു തോട് അപ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ ഒരു നഗരത്തിന്റെ പ്രകൃതിദത്ത പ്രതിരോധ സംവിധാനമാണ് തകരുന്നത്.

കേരളത്തിന്റെ ജലധമനികൾ ഇന്ന് ജീവനും മരണത്തിനുമിടയിൽ നിൽക്കുകയാണ്. അവയെ രക്ഷിക്കുമോ, അതോ അവയുടെ മരണത്തിന് സാക്ഷികളായി നിൽക്കുമോ എന്നതാണ് ഇനി നമ്മുടെ മുന്നിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ചോദ്യം.

മാറിയ പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയിൽ കേരളത്തിന് ആവശ്യമായ പുതിയ ജലസംരക്ഷണ നയം

കേരളം ഇന്ന് നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പരിസ്ഥിതി വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന് ജലപ്രതിസന്ധിയാണ്. ഒരു വശത്ത് അതിശക്തമായ മഴയും പ്രളയവും അനുഭവിക്കുമ്പോൾ മറുവശത്ത് കടുത്ത ജലക്ഷാമവും വരൾച്ചയും നേരിടുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കാണ് സംസ്ഥാനം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. ഇത് മഴയുടെ കുറവുകൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് ജലസംഭരണ സംവിധാനങ്ങളുടെ തകർച്ചയും ജലാശയങ്ങളുടെ നാശവും പരിസ്ഥിതി സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ നഷ്ടവുമാണ് പ്രധാന കാരണം.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ജലനയം നദികളിൽ അണക്കെട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിലും വലിയ ജലസേചന പദ്ധതികളിലും കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ കേരളത്തിന് വേണ്ടത് “ജലാശയ കേന്ദ്രീകൃത പരിസ്ഥിതി സുരക്ഷാ നയം” ആണ്. ജലത്തെ വെറും വിഭവമായി കാണാതെ ജീവിക്കുന്ന ഒരു പരിസ്ഥിതി സംവിധാനമായി കാണുന്ന സമീപനമാണ് ഇനി ആവശ്യമായത്.

ആദ്യം തന്നെ കേരളത്തിലെ എല്ലാ നദികളെയും കായലുകളെയും കനാലുകളെയും തോടുകളെയും ചതുപ്പുനിലങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടുത്തി ഒരു സംസ്ഥാന ജലാശയ അതോറിറ്റി രൂപീകരിക്കണം. ഇന്ന് വിവിധ വകുപ്പുകളുടെ കീഴിൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ജലസംരക്ഷണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏകോപിതമല്ല. ഇറിഗേഷൻ വകുപ്പ് ഒരു രീതിയിലും, തദ്ദേശസ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ മറ്റൊരു രീതിയിലും, റവന്യൂ വകുപ്പ് വേറൊരു രീതിയിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതിന് പകരം സംസ്ഥാനതലത്തിൽ ഒരു ഏകീകൃത ജലഭരണ സംവിധാനം വേണം.

കേരളത്തിലെ എല്ലാ നദികളുടെയും കായലുകളുടെയും കനാലുകളുടെയും ചതുപ്പുനിലങ്ങളുടെയും ഡിജിറ്റൽ അതിർത്തി മാപ്പിംഗ് അടിയന്തരമായി പൂർത്തിയാക്കണം. ഭൂമി കൈയേറ്റം തടയുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ആയുധം കൃത്യമായ അതിർത്തി നിർണയമാണ്. ഓരോ നദിക്കും കായലിനും തോടിനും നിയമപരമായ അതിർത്തി നിർവചിക്കുകയും പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമാക്കുകയും വേണം.

കേരളത്തിലെ ചതുപ്പുനിലങ്ങളെ വനങ്ങൾക്ക് സമാനമായ നിയമപരിരക്ഷ നൽകേണ്ട സമയമായിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് പല പ്രദേശങ്ങളിലും ചതുപ്പുനിലങ്ങളെ ഉപയോഗശൂന്യമായ ഭൂമിയായി കണ്ട് നികത്തുകയാണ്. എന്നാൽ പ്രളയം തടയുന്നതിലും ഭൂഗർഭജല പുനർനിർമാണത്തിലും കാർബൺ സംഭരണത്തിലും ചതുപ്പുനിലങ്ങളുടെ പങ്ക് വനങ്ങൾക്ക് തുല്യമാണ്. അതിനാൽ “നോ നെറ്റ് ലോസ് ഓഫ് വെറ്റ്‌ലാൻഡ്സ്” എന്ന തത്വം നിയമമാക്കണം. ഒരു ചതുപ്പുനിലം നശിപ്പിച്ചാൽ അതിന് തുല്യമായ മറ്റൊരു ആവാസവ്യവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കാതെ അനുമതി നൽകാൻ പാടില്ല.

കേരളത്തിലെ നാൽപ്പത്തിനാല് നദികളെയും വെറും ജലസ്രോതസ്സുകളായി കാണുന്ന സമീപനം അവസാനിപ്പിക്കണം. ഓരോ നദിക്കും ഒരു പരിസ്ഥിതി ഒഴുക്ക് (Environmental Flow) നിർബന്ധമാക്കണം. അണക്കെട്ടുകളുടെയും ജലമാറ്റ പദ്ധതികളുടെയും പേരിൽ നദികളെ വരണ്ടുപോകാൻ അനുവദിക്കരുത്. ഒരു നദിക്ക് ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ കുറഞ്ഞ ഒഴുക്ക് നിയമപരമായി ഉറപ്പാക്കണം.

നദികളുടെയും കായലുകളുടെയും കരകളിൽ റിപ്പേറിയൻ ബഫർ സോണുകൾ സൃഷ്ടിക്കണം. നദിയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലും നിശ്ചിത ദൂരത്തിനുള്ളിൽ നിർമ്മാണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കണം. പ്രകൃതിദത്ത സസ്യാവരണം പുനഃസ്ഥാപിക്കണം. ഇത് മണ്ണൊലിപ്പ് കുറയ്ക്കുകയും ജലഗുണനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യും.

കേരളത്തിലെ നഗരങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക അർബൻ ബ്ലൂ-ഗ്രീൻ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ നയം വേണം. അമയിഴഞ്ചാൻ തോട്, പാർവ്വതി പുത്തനാർ, പശ്ചിമ കൊച്ചി കനാലുകൾ തുടങ്ങിയ ജലപാതകളെ അഴുക്കുചാലുകളായി കാണുന്ന സമീപനം മാറ്റണം. നഗരങ്ങളിലെ തോടുകളും കനാലുകളും തുറന്ന ജലപാതകളായി സംരക്ഷിക്കണം. മഴവെള്ള സംഭരണത്തിനും വെള്ളപ്പൊക്ക നിയന്ത്രണത്തിനും അവയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കണം.

പ്ലാസ്റ്റിക് മലിനീകരണവും മലിനജല ഒഴുക്കും നിയന്ത്രിക്കാൻ ഓരോ തദ്ദേശസ്ഥാപനത്തിനും ജലാശയ മലിനീകരണ സൂചിക നിർബന്ധമാക്കണം. ഏത് പഞ്ചായത്തിലും നഗരസഭയിലും ജലാശയ മലിനീകരണം വർധിച്ചാൽ ഭരണപരമായ ഉത്തരവാദിത്തം നിശ്ചയിക്കണം. മലിനീകരണം വെറും പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നമല്ല; പൊതുജനാരോഗ്യ പ്രശ്നമാണെന്ന സമീപനം സ്വീകരിക്കണം.

കേരളത്തിലെ ഓരോ ജില്ലയിലും റിവർ ഹെൽത്ത് കാർഡ് നടപ്പാക്കണം. നദികളുടെ ജലഗുണനിലവാരം, മത്സ്യസമ്പത്ത്, ജൈവവൈവിധ്യം, ഒഴുക്ക്, അധിനിവേശം, മലിനീകരണം എന്നിവ വാർഷികമായി വിലയിരുത്തി പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമാക്കണം. വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിലെ റിപ്പോർട്ട് കാർഡുകൾ പോലെ നദികൾക്കും ആരോഗ്യനില റിപ്പോർട്ടുകൾ വേണം.

കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ജലനയം പുനർരൂപകൽപ്പന ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. മഴ കൂടുതൽ തീവ്രമാവുകയും അതിന്റെ ദൈർഘ്യം കുറയുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ കേരളത്തിന് സ്പോഞ്ച് ലാൻഡ്‌സ്‌കേപ്പ് മോഡൽ ആവശ്യമാണ്. മഴവെള്ളം വേഗത്തിൽ കടലിലേക്ക് ഒഴുകിപ്പോകാതെ ഭൂമിയിൽ സംഭരിക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിൽ ചതുപ്പുനിലങ്ങളും വയലുകളും കുളങ്ങളും തോടുകളും പുനഃസ്ഥാപിക്കണം.

കേരളത്തിലെ മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളെയും കർഷകരെയും ആദിവാസി സമൂഹങ്ങളെയും ജലാശയ സംരക്ഷണത്തിന്റെ പങ്കാളികളാക്കണം. സർക്കാർ മാത്രം ജലാശയങ്ങളെ രക്ഷിക്കാനാവില്ല. ഓരോ നദിക്കും കായലിനും ജനകീയ സംരക്ഷണ സമിതികൾ രൂപീകരിക്കണം. അവർക്കു നിയമപരമായ പങ്കാളിത്തവും തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിൽ പങ്കും നൽകണം.

ജലാശയങ്ങളെ വെറും പരിസ്ഥിതി വിഷയമായി കാണുന്ന സമീപനം ഉപേക്ഷിക്കണം. ജലസംരക്ഷണം ഇന്ന് ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയുടെയും ആരോഗ്യത്തിന്റെയും സാമ്പത്തിക വികസനത്തിന്റെയും ദുരന്തനിവാരണത്തിന്റെയും കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധ ശേഷിയുടെയും ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ കേരളത്തിന്റെ അടുത്ത വികസന നയത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു റോഡുകളും കെട്ടിടങ്ങളും വ്യവസായങ്ങളും മാത്രമല്ല, നദികളും കായലുകളും തോടുകളും ചതുപ്പുനിലങ്ങളും ആയിരിക്കണം.

കാരണം കേരളത്തിന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്നത് എത്ര പുതിയ നഗരങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു എന്നതല്ല; എത്ര പഴയ നദികളെ രക്ഷിക്കുന്നു എന്നതാണ്. എത്ര ഉയരമുള്ള കെട്ടിടങ്ങൾ പണിയുന്നു എന്നതല്ല; എത്ര ആഴമുള്ള കായലുകളെ നിലനിർത്തുന്നു എന്നതാണ്. എത്ര വികസന പദ്ധതികൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു എന്നതല്ല; എത്ര ജലാശയങ്ങൾക്ക് വീണ്ടും ജീവൻ നൽകുന്നു എന്നതാണ്.

കേരളത്തിന്റെ ജലധമനികളെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് ഇനി ഒരു പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തനമല്ല. അത് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനായുള്ള അടിസ്ഥാന ഭരണനയമായി മാറേണ്ട സമയമായിരിക്കുന്നു.