തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിലെ പരുത്തിപ്പാടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു അന്വേഷണം; ലോക ഫാഷന്റെ അലമാരയിൽ ഒളിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന നിർബന്ധിത തൊഴിൽ

ലോകം ഇന്ന് ഫാഷനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നത് മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത രീതിയിലാണ്. ഓരോ ആഴ്ചയും പുതിയ ട്രെൻഡുകൾ ജനിക്കുന്നു. സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ ഇൻഫ്ലുവൻസർമാർ പുതിയ വസ്ത്രശേഖരങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഫാഷൻ വീക്കുകളിൽ പ്രകാശത്തിന്റെയും സംഗീതത്തിന്റെയും നടുവിൽ മോഡലുകൾ റാംപിലൂടെ നടക്കുന്നു. ഒരു വസ്ത്രം ഇനി വെറും വസ്ത്രമല്ല; അത് ഒരു വ്യക്തിത്വമാണ്, ഒരു പ്രസ്താവനയാണ്, ഒരു ജീവിതശൈലിയാണ്. ആഗോള ഫാഷൻ വ്യവസായം ഇന്ന് ട്രില്യൺ ഡോളറുകളുടെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയാണ്. പാരീസ് മുതൽ മിലാൻ വരെ, ന്യൂയോർക്ക് മുതൽ ലണ്ടൻ വരെ, ഇസ്താംബുൾ മുതൽ മുംബൈ വരെ, വസ്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും വിൽക്കപ്പെടുകയും ഉപഭോഗിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

പക്ഷേ ഒരു നിമിഷം നമുക്ക് റാംപിലെ വെളിച്ചങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ണ് മാറ്റാം. ഷോപ്പിംഗ് മാളുകളിലെ കണ്ണഞ്ചിപ്പിക്കുന്ന ഷോറൂമുകളിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വരാം. ബ്രാൻഡ് നാമങ്ങളും ഡിസൈനർ ലേബലുകളും മാറ്റിവയ്ക്കാം. അപ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാന ചോദ്യമുയരും. നാം ധരിക്കുന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്? അവയുടെ നൂലുകളിൽ ആരുടെ കൈകളുടെ സ്പർശമുണ്ട്? ആരുടെ വിയർപ്പാണ് അവയിൽ ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നത്? ആരുടെ ജീവിതമാണ് അവയുടെ പിന്നിൽ ഒടിഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നത്?

ഈ ചോദ്യങ്ങൾ നമ്മെ ആയിരക്കണക്കിന് കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള മധ്യേഷ്യയിലെ ഒരു രാജ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു—തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിലേക്ക്. ലോകത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തിന് ഭൂപടത്തിൽ പോലും തിരിച്ചറിയാൻ പ്രയാസമുള്ള ഈ രാജ്യം, ഇന്ന് ആഗോള ഫാഷൻ വ്യവസായത്തിന്റെ നൈതിക പ്രതിസന്ധിയുടെ കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായി മാറിയിരിക്കുന്നു. കാരണം അവിടെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന പരുത്തിയുടെ പിന്നിൽ വെറും കൃഷിയില്ല; ഭരണകൂടം സംഘടിപ്പിക്കുന്ന നിർബന്ധിത തൊഴിലും മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനവും അടിച്ചമർത്തലും ഉണ്ട്.

ഒരു ഷർട്ടിന്റെ കഥ സാധാരണയായി കടയിൽ നിന്നല്ല തുടങ്ങുന്നത്. അത് പരുത്തിപ്പാടത്തിൽ നിന്നാണ് തുടങ്ങുന്നത്. ആ പാടത്തിൽ നിന്നുള്ള പരുത്തി നൂലാകുന്നു, നൂൽ തുണിയാകുന്നു, തുണി വസ്ത്രമാകുന്നു, വസ്ത്രം ബ്രാൻഡാകുന്നു. അവസാനം അത് ഒരു ഉപഭോക്താവിന്റെ അലമാരയിലെത്തുന്നു. എന്നാൽ ആ യാത്രയുടെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ തന്നെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം കവർന്നെടുത്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, പിന്നീട് അതിന് എത്ര മനോഹരമായ രൂപം നൽകിയാലും അതിന്റെ നൈതിക മുറിവുകൾ മായുന്നില്ല.

തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിൽ ഓരോ വർഷവും ഓഗസ്റ്റ് മുതൽ നവംബർ വരെ പരുത്തി കൊയ്ത്തുകാലം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ രാജ്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക ജീവിതം തന്നെ മാറുന്നു. സ്കൂളുകളിലെ അധ്യാപകർ ക്ലാസ് മുറികളിൽ നിന്ന് പാടങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു. ആശുപത്രികളിലെ ജീവനക്കാർ രോഗികളുടെ അരികിൽ നിന്ന് മാറി പരുത്തിപ്പൂക്കൾ പറിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാകുന്നു. സർക്കാർ ഓഫീസുകളിലെ ജീവനക്കാർ അവരുടെ ഔദ്യോഗിക ചുമതലകൾ ഉപേക്ഷിച്ച് കൊയ്ത്തുപണിയിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു. ചിലർക്ക് പോകാൻ വിസമ്മതിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമില്ല. ചിലർക്ക് പോകാൻ കഴിയാത്തപക്ഷം സ്വന്തം പകരക്കാരെ നിയമിക്കാൻ പണം നൽകേണ്ടിവരുന്നു. തൊഴിൽ ചെയ്യുകയോ പണം നൽകുകയോ—രണ്ടും നിർബന്ധമാണ്.

ഒരു അധ്യാപികയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുക. അവൾ തന്റെ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പഠിപ്പിക്കേണ്ടവളാണ്. പക്ഷേ അവൾക്ക് ക്ലാസ് മുറിയിൽ നിൽക്കാനാവുന്നില്ല. കാരണം ഭരണകൂടം അവളെ പരുത്തിപ്പാടത്തിലേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു ഡോക്ടറെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുക. രോഗികളെ ചികിത്സിക്കേണ്ട സമയത്ത് അയാൾ പാടത്ത് നിൽക്കുകയാണ്. ഒരു യുവാവിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുക. അയാൾക്ക് തന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനിക്കാനുള്ള അവകാശമില്ല. ഭരണകൂടം പറയുന്നിടത്തേക്ക് പോകേണ്ടതാണ്. ഇതാണ് തുർക്ക്മെൻ പരുത്തിയുടെ യാഥാർഥ്യം.

ഇവിടെ പ്രശ്നം ഏതെങ്കിലും സ്വകാര്യ കമ്പനിയുടെ തൊഴിലാളി ചൂഷണമല്ല. ഇത് ഒരു മുഴുവൻ രാഷ്ട്രസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സർക്കാർ തന്നെ ഉൽപ്പാദന ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു. കർഷകർക്ക് എത്ര പരുത്തി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം എന്ന് നിർദേശിക്കുന്നു. പരുത്തിയുടെ വില സർക്കാർ തന്നെ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം കുറഞ്ഞാൽ കർഷകർക്ക് പിഴ ചുമത്തുന്നു. ചിലപ്പോൾ ഭൂമി പോലും നഷ്ടമാകുന്നു. അതിനാൽ ഇത് വിപണി അധിഷ്ഠിത കൃഷിയല്ല; രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള കൃഷിയാണ്.

ഫാഷൻ വ്യവസായത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ വെളിപ്പെടുന്നു. ഒരു വശത്ത് ബ്രാൻഡുകൾ സുസ്ഥിരതയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു. സ്ത്രീശാക്തീകരണത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു. വൈവിധ്യത്തെയും ഉൾക്കൊള്ളലിനെയും ആഘോഷിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് അവരുടെ വിതരണ ശൃംഖലകളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ചില അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ പിന്നിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ തകർച്ച ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ഇന്ന് ലോകത്തിലെ പ്രമുഖ ഫാഷൻ ബ്രാൻഡുകളുടെ ഭൂരിഭാഗവും സ്വന്തം പരുത്തി നേരിട്ട് തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്നില്ല. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് പ്രശ്നം അവസാനിക്കുന്നില്ല. പരുത്തി ആദ്യം നൂലായി മാറുന്നു. പിന്നീട് മറ്റൊരു രാജ്യത്തേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ തുണിയാകുന്നു. പിന്നെ മറ്റൊരു ഫാക്ടറിയിലേക്ക് പോകുന്നു. അവസാനം വസ്ത്രമാകുന്നു. ഈ നീണ്ട വിതരണ ശൃംഖലയിൽ അസംസ്കൃത വസ്തുവിന്റെ ഉറവിടം പലപ്പോഴും അദൃശ്യമാകുന്നു. ഉപഭോക്താവ് വാങ്ങുന്ന ഷർട്ടിൽ “Made in Turkey” അല്ലെങ്കിൽ “Made in Italy” എന്ന് എഴുതിയിരിക്കാം. പക്ഷേ അതിലെ പരുത്തി തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിലെ നിർബന്ധിത തൊഴിലിൽ നിന്നാകാം വന്നിരിക്കുന്നത്.

അതാണ് ആധുനിക ഫാഷൻ വ്യവസായത്തിന്റെ നൈതിക പ്രതിസന്ധി. ചൂഷണം ദൃശ്യമല്ല. അത് ഫാക്ടറിയുടെ വാതിലിൽ കാണാനാകില്ല. അത് ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ലേബലിൽ എഴുതിയിട്ടുണ്ടാകില്ല. അത് പരസ്യ ചിത്രങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയുമില്ല. എന്നാൽ അത് അവിടെ ഉണ്ട്. ഓരോ നൂലിഴയിലും.

ഒരു ഫാഷൻ ഷോയിൽ മോഡൽ ധരിക്കുന്ന വെള്ള ഷർട്ടിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുക. അതിന്റെ നിർമ്മാണം ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഡിസൈനറെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ഫോട്ടോഗ്രാഫർമാർ ചിത്രങ്ങൾ എടുക്കുന്നു. സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് ലൈക്കുകൾ ലഭിക്കുന്നു. പക്ഷേ ആ ഷർട്ടിന്റെ ആദ്യ നൂലിഴ പിറന്നത് ഒരു അധ്യാപകന്റെ നിർബന്ധിത അധ്വാനത്തിൽ നിന്നാണെങ്കിൽ? ഒരു നഴ്സിന്റെ ഭീതിയിൽ നിന്നാണെങ്കിൽ? ഒരു കർഷകന്റെ നിരാശയിൽ നിന്നാണെങ്കിൽ? അപ്പോൾ ആ ഷർട്ടിന്റെ സൗന്ദര്യം എങ്ങനെ അളക്കണം?

ഫാഷൻ വ്യവസായം പലപ്പോഴും സൗന്ദര്യത്തെ വിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ സൗന്ദര്യം നീതിയിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്താൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യവേദനയുടെ മേൽ നിർമ്മിച്ച സൗന്ദര്യം ഒടുവിൽ ഒരു മുഖംമൂടി മാത്രമാണ്.

തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിലെ പരുത്തി പ്രശ്നം ലോകത്തെ മറ്റൊരു വലിയ സത്യവും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഏറ്റവും കൂടുതൽ ലാഭം ഉണ്ടാക്കുന്ന സാമ്പത്തിക മേഖലകളിൽ തന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. ചരിത്രം അതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അമേരിക്കയിലെ അടിമത്തം പരുത്തിത്തോട്ടങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. കൊളോണിയൽ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ ചൂഷണത്തിലൂടെയാണ് സമ്പന്നമായത്. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങൾ വിലകുറഞ്ഞ തൊഴിലാളികളുടെ ചുമലിലാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്. ഇന്ന് ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് ആ ചൂഷണം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിർത്തികൾ കടന്നുപോകുന്ന വിതരണ ശൃംഖലകൾ അതിനെ അദൃശ്യമാക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ഉപഭോക്താവിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും ആരംഭിക്കുന്നത്. നമ്മൾ വാങ്ങുന്ന ഓരോ വസ്ത്രവും ഒരു രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനമാണ്. ഒരു സാമ്പത്തിക തീരുമാനമാണ്. ഒരു നൈതിക തീരുമാനമാണ്. വിലകുറഞ്ഞ വസ്ത്രങ്ങൾ നമുക്ക് ഇഷ്ടമാണ്. വേഗത്തിൽ മാറുന്ന ട്രെൻഡുകൾ നമുക്ക് ഇഷ്ടമാണ്. എന്നാൽ ആ വിലകുറവിന്റെ യഥാർത്ഥ ചെലവ് ആരാണ് വഹിക്കുന്നത്? ഒരു തൊഴിലാളിയാണോ? ഒരു കർഷകനാണോ? ഒരു സമൂഹമാണോ? ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യമാണോ?

ഇന്ന് ഫാഷൻ വ്യവസായം “ട്രേസബിലിറ്റി” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യത്തോടെ കാണാൻ തുടങ്ങിയത് യാദൃശ്ചികമല്ല. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ഉറവിടം കണ്ടെത്താൻ കഴിയണം. അസംസ്കൃത വസ്തു എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത് എന്ന് അറിയണം. നിർബന്ധിത തൊഴിൽ ഉപയോഗിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് തെളിയിക്കാൻ കഴിയണം. എന്നാൽ തുർക്ക്മെനിസ്ഥാന്റെ കാര്യത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയ അത്യന്തം പ്രയാസകരമാണ്. കാരണം അവിടെ പ്രശ്നത്തിന്റെ ഉറവിടം സ്വകാര്യ മേഖലയല്ല; രാഷ്ട്രം തന്നെയാണ്. രാഷ്ട്രം തന്നെ വിവരങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. സ്വതന്ത്ര അന്വേഷണങ്ങളെ തടയുന്നു. മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകരെ അടിച്ചമർത്തുന്നു. അതിനാൽ വിശ്വസനീയമായ പരിശോധനകൾ നടത്തുക അസാധ്യമായി മാറുന്നു.

ഇത് വെറും തൊഴിൽ അവകാശ പ്രശ്നമല്ല. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. പൗരാവകാശങ്ങളുടെ പ്രശ്നമാണ്. ഒരു രാജ്യത്ത് ആളുകൾക്ക് സത്യം പറയാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ അവിടെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ അവസാനിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് പരാതി പറയാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ അവന്റെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടില്ല. ഒരു മാധ്യമപ്രവർത്തകന് അന്വേഷണം നടത്താൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ ചൂഷണം തുടരും.

അതിനാൽ തുർക്ക്മെൻ പരുത്തിയുടെ കഥ യഥാർത്ഥത്തിൽ പരുത്തിയുടെ കഥയല്ല. അത് അധികാരത്തിന്റെ കഥയാണ്. ഭയത്തിന്റെ കഥയാണ്. നിശ്ശബ്ദതയുടെ കഥയാണ്. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതങ്ങളെ കണക്കുകളാക്കി മാറ്റുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥയുടെ കഥയാണ്.

ഫാഷൻ വ്യവസായം ഈ കഥയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ കഴിയില്ല. കാരണം പരുത്തി ഫാഷന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന പ്രകൃതിദത്ത നാരുകളിൽ ഒന്നാണ് പരുത്തി. അതിനാൽ പരുത്തിയുടെ ഉറവിടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഫാഷന്റെ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളാണ്. ഒരു വ്യവസായം യഥാർത്ഥത്തിൽ സുസ്ഥിരമാണോ എന്ന് അറിയണമെങ്കിൽ അതിന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ പിന്നിലെ മനുഷ്യാവകാശ സാഹചര്യം പരിശോധിക്കണം.

ഇന്ന് പല ബ്രാൻഡുകളും “എത്തികൽ ഫാഷൻ”, “സസ്റ്റെയിനബിൾ ഫാഷൻ”, “റെസ്പോൺസിബിൾ സോഴ്‌സിംഗ്” എന്നീ പദങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ പദങ്ങൾക്ക് അർത്ഥമുണ്ടാകണമെങ്കിൽ അവ വിതരണ ശൃംഖലയുടെ ഏറ്റവും താഴത്തെ തലത്തിലേക്കും എത്തണം. ഒരു ബ്രാൻഡിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ഫാക്ടറിയുടെ വാതിലിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് പരുത്തിപ്പാടം വരെ എത്തണം.

തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിലെ പരുത്തിപ്പാടങ്ങളിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു അധ്യാപികയുടെ കണ്ണുകളിൽ നോക്കാതെ “എത്തികൽ ഫാഷൻ” എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു കർഷകന്റെ ഭൂമി നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ഭയം മനസ്സിലാക്കാതെ “സസ്റ്റെയിനബിലിറ്റി”യെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു ഡോക്ടറെ നിർബന്ധിച്ച് പാടത്തിറക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയെ ചോദ്യം ചെയ്യാതെ “സോഷ്യൽ റെസ്പോൺസിബിലിറ്റി”യെക്കുറിച്ച് പ്രസംഗിക്കാൻ കഴിയില്ല.

അവസാനം ഒരു ഷർട്ടിന്റെ കഥ നമ്മെ മനുഷ്യാവകാശത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. ഒരു മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് എത്ര വിലയുണ്ട്? ഒരു അധ്യാപകന്റെ മാന്യതയ്ക്ക് എത്ര വിലയുണ്ട്? ഒരു കർഷകന്റെ ജീവിതത്തിന് എത്ര വിലയുണ്ട്?

ആ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിയാത്തിടത്തോളം ഫാഷൻ വ്യവസായത്തിന്റെ തിളക്കം അപൂർണ്ണമായിരിക്കും. റാംപിലെ വെളിച്ചങ്ങൾ എത്ര തെളിഞ്ഞാലും, ഷോറൂമുകൾ എത്ര മനോഹരമായാലും, പരസ്യങ്ങൾ എത്ര ആകർഷകമായാലും, മനുഷ്യരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു നൂലിഴ പോലും ആ മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ നൈതികതയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ മതി.

കാരണം ഒരു വസ്ത്രം വെറും തുണിയല്ല. അത് ഒരു കഥയാണ്. ചിലപ്പോൾ അത് സൗന്ദര്യത്തിന്റെ കഥയാണ്. ചിലപ്പോൾ അത് സൃഷ്ടിയുടെ കഥയാണ്. പക്ഷേ തുർക്ക്മെൻ പരുത്തിയുടെ കാര്യത്തിൽ അത് മനുഷ്യവേദനയുടെ കഥയാണ്. നിശ്ശബ്ദമായി ജീവിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാക്കപ്പെട്ട ജനങ്ങളുടെ കഥയാണ്. ലോകവിപണിയുടെ ശബ്ദത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്ന നിലവിളികളുടെ കഥയാണ്.

നാം ധരിക്കുന്ന ഓരോ വസ്ത്രവും അതിന്റെ കഥ പറയുന്നില്ല. പക്ഷേ ചിലപ്പോൾ ആ കഥ കേൾക്കാൻ ശ്രമിക്കേണ്ടത് നമ്മുടെ നൈതിക ബാധ്യതയാണ്. കാരണം ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ ഫാഷനിൽ അല്ല അളക്കപ്പെടുന്നത്; അതിന്റെ ഫാഷന്റെ പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ അന്തസ്സിനോടുള്ള ബഹുമാനത്തിലാണ്

നാം ധരിക്കുന്ന വസ്ത്രങ്ങളിലെ നിശ്ശബ്ദ നിലവിളികൾ. കേൾക്കാതെ പോകരുത്