പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ ഹൗറയിലും സിയാൽദയിലുമുള്ള റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകളിൽ നിന്ന് നൂറുകണക്കിന് കച്ചവടക്കാരെ ഒഴിപ്പിക്കുകയും അനധികൃത സ്റ്റാളുകൾ ബുൾഡോസർ ഉപയോഗിച്ച് പൊളിച്ചുനീക്കുകയും ചെയ്ത നടപടി ദേശീയ തലത്തിൽ വലിയ രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിവെച്ചില്ലെങ്കിലും, ഇന്ത്യയുടെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവർക്ക് അത് ഒരു പ്രധാന സംഭവമാണ്. കാരണം ഇത് കേവലം പൊതുസ്ഥലം കൈയേറിയ കച്ചവടക്കാരെ ഒഴിപ്പിക്കുന്ന ഭരണനടപടി മാത്രമല്ല; ഇന്ത്യയുടെ അനൗപചാരിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും ഉപഭോക്തൃ ഉൽപ്പന്ന വിപണിയും നഗരവികസന മാതൃകയും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധത്തെ തുറന്നുകാട്ടുന്ന സംഭവവുമാണ്.
ഇന്ത്യയിലെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ നാം പലപ്പോഴും ഓഹരി വിപണിയെയും ജിഡിപിയെയും വൻകിട കമ്പനികളെയും കുറിച്ചാണ് ചർച്ച ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ ഈ കണക്കുകളുടെ അടിത്തട്ടിൽ കോടിക്കണക്കിന് ചെറുകിട കച്ചവടക്കാരും തെരുവോര വ്യാപാരികളും പ്ലാറ്റ്ഫോം വിൽപ്പനക്കാരും ചായക്കടക്കാരും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. അവർ വെറും സ്വയം തൊഴിൽ ചെയ്യുന്ന വ്യക്തികൾ മാത്രമല്ല; രാജ്യത്തെ ഉപഭോക്തൃ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ അവസാന കണ്ണിയാണ്. വലിയ കമ്പനികളുടെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഉപഭോക്താവിന്റെ കൈകളിലെത്തിക്കുന്ന അവസാന ഘട്ടം പലപ്പോഴും ഈ അനൗപചാരിക തൊഴിലാളികളിലൂടെയാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്.
ഹൗറയും സിയാൽദയും പോലുള്ള സ്റ്റേഷനുകൾ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും തിരക്കേറിയ ഗതാഗതകേന്ദ്രങ്ങളാണ്. പ്രതിദിനം ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ ഇവിടെ യാത്ര ചെയ്യുന്നു. രാവിലെ ജോലിക്ക് പോകുന്ന തൊഴിലാളി, കോളേജിലേക്ക് പോകുന്ന വിദ്യാർത്ഥി, ദിവസക്കൂലിക്കാരൻ, ചെറിയ വ്യാപാരി, ഓഫീസ് ജീവനക്കാരൻ—എല്ലാവരും ഈ സ്റ്റേഷനുകളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. അവരുടെ യാത്രയുടെ ഭാഗമായി ഒരു ചായയും ഒരു ബിസ്കറ്റ് പാക്കറ്റും, ഒരു വെള്ളക്കുപ്പിയും, ഒരു ലഘുഭക്ഷണവും വാങ്ങുന്നത് സാധാരണമാണ്. ഈ ചെറിയ ഇടപാടുകൾ വ്യക്തിഗതമായി നിസ്സാരമായി തോന്നാം. എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് ഉപഭോക്താക്കളുടെ ഇത്തരം ദൈനംദിന ഇടപാടുകളാണ് ഇന്ത്യയിലെ എഫ്എംസിജി (Fast Moving Consumer Goods) മേഖലയെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നത്.
ഇവിടെയാണ് ഒരു പ്രധാന ചോദ്യം ഉയരുന്നത്. പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിലെ കച്ചവടക്കാരെ ഒഴിപ്പിക്കുന്നത് ശരിക്കും വലിയ കമ്പനികൾക്ക് സാമ്പത്തിക ആഘാതമുണ്ടാക്കുമോ? ഈ ചോദ്യത്തിന് ലളിതമായ ഉത്തരം ഇല്ല. കാരണം ഉപഭോക്തൃ ആവശ്യം ഒരു കച്ചവടക്കാരനോടോ ഒരു സ്റ്റാളിനോടോ മാത്രം ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നില്ല. ഒരു പ്ലാറ്റ്ഫോം കച്ചവടക്കാരനെ നീക്കം ചെയ്താൽ യാത്രക്കാരൻ മറ്റൊരു ലൈസൻസുള്ള കടയിൽ നിന്ന് സാധനം വാങ്ങാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ കച്ചവടക്കാരെ ഒഴിപ്പിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം വിൽപ്പന പൂർണമായും ഇല്ലാതാകുമെന്ന് പറയാനാവില്ല.
എന്നാൽ പ്രശ്നം അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ളതാണ്. ഇന്ത്യയിലെ അനൗപചാരിക വിപണി ഒരു വിതരണ സംവിധാനം മാത്രമല്ല, ഒരു സാമൂഹിക സംവിധാനവുമാണ്. വലിയ കമ്പനികൾക്ക് ഗ്രാമങ്ങളിലും ചെറുപട്ടണങ്ങളിലും തൊഴിലാളി കോളനികളിലും എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയുന്നത് ഈ ചെറുകിട വ്യാപാര ശൃംഖലകളിലൂടെയാണ്. ഒരു റെയിൽവേ പ്ലാറ്റ്ഫോമിലെ ചായക്കടക്കാരൻ വിറ്റഴിക്കുന്നത് ചായ മാത്രമല്ല; കൂടെ ബിസ്കറ്റും സ്നാക്കും നൂഡിൽസും പാനീയങ്ങളും വിൽക്കുന്നു. ഈ വിൽപ്പനയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ചെറിയ ലാഭമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നത്. അതേ സമയം, അതാണ് വൻകിട കമ്പനികളുടെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്നതും.
ഇന്ത്യയിലെ വികസന നയങ്ങളുടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുധ്യം ഇവിടെ കാണാം. നഗരങ്ങളെ ആധുനികവത്കരിക്കാനും ഗതാഗതകേന്ദ്രങ്ങളെ വൃത്തിയാക്കാനും പൊതുസ്ഥലങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്താനും സർക്കാരുകൾ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇത് ന്യായമായ ലക്ഷ്യമാണ്. യാത്രക്കാരുടെ സുരക്ഷയും സൗകര്യവും പൊതുസ്ഥലങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമമായ ഉപയോഗവും ഉറപ്പാക്കേണ്ടത് ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. എന്നാൽ പലപ്പോഴും ഈ വികസന പദ്ധതികൾ അനൗപചാരിക മേഖലയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. പ്രശ്നം കച്ചവടക്കാരെ ഒഴിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല; അവർക്കുള്ള ബദൽ സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാതെ ഒഴിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
ഒരു റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ നവീകരിക്കുമ്പോൾ അവിടെ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ചെറുകിട വ്യാപാരികൾക്ക് ലൈസൻസ് നൽകി ക്രമീകരിച്ച ഇടങ്ങൾ അനുവദിക്കാമായിരുന്നു. കുറഞ്ഞ വാടകയുള്ള ഔദ്യോഗിക കിയോസ്കുകൾ സൃഷ്ടിക്കാമായിരുന്നു. ചെറുകിട വ്യാപാരികളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു മാതൃക വികസിപ്പിക്കാമായിരുന്നു. എന്നാൽ പലപ്പോഴും സംഭവിക്കുന്നത് അവരുടെ സ്ഥാനത്ത് വലിയ ബ്രാൻഡുകളെയും ഉയർന്ന വിലയുള്ള ഭക്ഷണശാലകളെയും കൊണ്ടുവരികയാണ്. ഇത് പൊതുസ്ഥലങ്ങളെ കൂടുതൽ ക്രമീകരിക്കുമെങ്കിലും, താഴ്ന്ന വരുമാനക്കാരുടെ ഉപജീവനത്തെ ബാധിക്കുന്നു.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ സംഭവം ഒരു വലിയ ദേശീയ ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ വികസനം ആരെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു? ആരെ പുറത്താക്കുന്നു? നഗരങ്ങളെ ആധുനികമാക്കുമ്പോൾ അവയുടെ സാമ്പത്തിക ജീവൻ നൽകുന്ന അനൗപചാരിക തൊഴിലാളികൾക്ക് എന്ത് സംഭവിക്കുന്നു? ഒരു പ്ലാറ്റ്ഫോം കച്ചവടക്കാരനെ അനധികൃത അധിനിവേശക്കാരനായി മാത്രം കാണുന്നത് എളുപ്പമാണ്. എന്നാൽ അദ്ദേഹം ഒരേസമയം ഒരു തൊഴിലാളിയും കുടുംബനാഥനും വിതരണ ശൃംഖലയിലെ കണ്ണിയും ഉപഭോക്തൃ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗവുമാണ്.
അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഹൗറയിലെയും സിയാൽദയിലെയും ബുൾഡോസർ നടപടികളെ വെറും നിയമലംഘനത്തിനെതിരായ നടപടിയായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. അത് ഇന്ത്യയുടെ വികസന മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പരീക്ഷണമാണ്. അനൗപചാരിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ ഇല്ലാതാക്കാതെ എങ്ങനെ ക്രമപ്പെടുത്താം എന്ന ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് ഇവിടെ നിർണായകം. കാരണം ബുൾഡോസർ തകർക്കുന്നത് ചില സ്റ്റാളുകളെ മാത്രമല്ല; ഇന്ത്യയുടെ ഉപഭോഗ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ അടിത്തട്ടിലുള്ള ഒരു മുഴുവൻ ജീവിതലോകത്തെയുമാണ്.
വികസനവും ഉപജീവനവും തമ്മിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ട സാഹചര്യമല്ല ഇന്ത്യയ്ക്ക് മുന്നിലുള്ളത്. രണ്ടിനെയും ഒരുമിച്ച് മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്ന നയങ്ങളാണ് ആവശ്യം. അല്ലാത്തപക്ഷം, റെയിൽവേ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന ബുൾഡോസറുകളുടെ ശബ്ദം ഒടുവിൽ കേൾക്കുക രാജ്യത്തിന്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ അടിത്തട്ടിലായിരിക്കും.