കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക ചരിത്രം ഒരു വിളവെടുപ്പിന്റെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; അത് ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ, ഒരു ജീവിതരീതിയുടെ, ഒരു ജനതയുടെ പ്രകൃതിയുമായുള്ള സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. വയലുകൾ വെറും ഉൽപ്പാദന ഭൂമികളായിരുന്നില്ല. അവ ഗ്രാമങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക അടിത്തറയും സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ കേന്ദ്രവും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയുടെ ഉറവിടവുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് കേരളം എത്തിനിൽക്കുന്ന സ്ഥിതി ആ ചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭക്ഷണത്തിന്റെ വലിയൊരു പങ്ക് മറ്റു സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നാണ് എത്തുന്നത്. നെൽപ്പാടങ്ങൾ ചുരുങ്ങുന്നു. കർഷകരുടെ എണ്ണം കുറയുന്നു. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം കൃഷിയെ കൂടുതൽ അനിശ്ചിതമാക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് ഡോ. ജി. ബൈജു തയ്യാറാക്കിയ “കേരള കാർഷിക പരിവർത്തന നയം 2031” എന്ന കരട് രേഖ പുതിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നത്.
ഈ നയം കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക മേഖലയെ സമൂലമായി മാറ്റിമറിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്ന ഒരു വികസന ദർശനരേഖയാണ്. 2031-ഓടെ കാർഷിക വളർച്ചാ നിരക്ക് 4 മുതൽ 5 ശതമാനം വരെ ഉയർത്തുക, കർഷകരുടെ വരുമാനം കുറഞ്ഞത് 50 ശതമാനമെങ്കിലും വർധിപ്പിക്കുക, 75,000 ഹെക്ടർ തരിശുഭൂമി വീണ്ടും കൃഷിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക, 750 മുതൽ 1000 വരെ കർഷക ഉൽപ്പാദക സംഘടനകൾ രൂപീകരിക്കുക, 500 കാലാവസ്ഥാ-സൗഹൃദ ഗ്രാമങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, 25 ലക്ഷം കർഷകരെ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക, കാർഷിക-അനുബന്ധ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ കയറ്റുമതി മൂല്യം ഇരട്ടിയാക്കുക എന്നീ ലക്ഷ്യങ്ങൾ അതിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. കേൾക്കുമ്പോൾ പ്രതീക്ഷാജനകമായ ഈ ലക്ഷ്യങ്ങൾ കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക മേഖലയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ ദിശാബോധം നൽകുന്നുവെന്ന് തോന്നാം. എന്നാൽ ഈ നയത്തിന്റെ വിജയസാധ്യത വിലയിരുത്തണമെങ്കിൽ കേരളം ഇന്ന് നേരിടുന്ന കാർഷിക പ്രതിസന്ധിയുടെ ആഴം ആദ്യം മനസ്സിലാക്കണം.
കേരളത്തിലെ കാർഷിക മേഖലയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളിൽ പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ മാത്രമാണ് പ്രശ്നമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ പ്രശ്നം അതിനേക്കാൾ വളരെ ആഴത്തിലുള്ളതാണ്. കഴിഞ്ഞ ഏതാനും പതിറ്റാണ്ടുകളായി സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വികസന മാതൃക തന്നെ കൃഷിയിൽ നിന്ന് സേവന മേഖലയിലേക്കും ഉപഭോഗ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലേക്കും മാറി. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം, നഗരവൽക്കരണം, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് വിപണിയുടെ വളർച്ച, തൊഴിൽരീതികളിലെ മാറ്റം എന്നിവയൊക്കെ ചേർന്നപ്പോൾ കൃഷി ക്രമേണ പിന്നിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ടു. ഒരുകാലത്ത് സമൃദ്ധമായി കൃഷി ചെയ്തിരുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ഏക്കർ ഭൂമി ഇന്ന് വീടുകളായും ഫ്ലാറ്റ് സമുച്ചയങ്ങളായും റിസോർട്ടുകളായും വാണിജ്യ സ്ഥാപനങ്ങളായും മാറിയിരിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ഉയരുന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യം ഇതാണ്: കേരളത്തിൽ കൃഷിഭൂമി നഷ്ടപ്പെടുന്നത് കർഷകർക്ക് കൃഷി ചെയ്യാൻ താൽപര്യമില്ലാത്തതുകൊണ്ടാണോ? അല്ല. പലപ്പോഴും കർഷകനെ കൃഷിയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളാണ്. ഒരു ഏക്കർ ഭൂമിയിൽ കൃഷി ചെയ്ത് ഒരു വർഷം കൊണ്ട് ലഭിക്കുന്ന വരുമാനത്തേക്കാൾ കൂടുതലാണ് ആ ഭൂമി വിൽക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഭൂമി ഉൽപ്പാദനത്തിനുള്ള വിഭവമെന്നതിലുപരി ഒരു നിക്ഷേപ വസ്തുവായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രവണതയെ നിയന്ത്രിക്കാതെ എത്ര വലിയ കാർഷിക നയമുണ്ടാക്കിയാലും അതിന്റെ ഫലം പരിമിതമായിരിക്കും.
നയരേഖയിൽ 75,000 ഹെക്ടർ തരിശുഭൂമി തിരിച്ചുപിടിക്കുമെന്ന ലക്ഷ്യം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇത് സ്വാഗതാർഹമാണ്. എന്നാൽ അതിന് ഭൂമി സംരക്ഷണ നിയമങ്ങളുടെ കർശനമായ നടപ്പാക്കലും കൃഷിഭൂമിയുടെ അനിയന്ത്രിത പരിവർത്തനത്തിന് നിയന്ത്രണവും അനിവാര്യമാണ്. ഭൂമി കൃഷിക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നവർക്ക് നികുതി ഇളവുകളും പ്രോത്സാഹനങ്ങളും നൽകുകയും കൃഷിഭൂമി കൃഷിക്ക് പുറത്തേക്ക് മാറ്റുന്നവർക്ക് കർശന നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഇല്ലെങ്കിൽ തരിശുഭൂമിയുടെ പുനരുജ്ജീവനം ഒരു ഭരണപരമായ മുദ്രാവാക്യമായി മാത്രം മാറും.
കേരളത്തിലെ കാർഷിക മേഖലയെ ഏറ്റവും ശക്തമായി ബാധിക്കുന്ന മറ്റൊരു ഘടകം കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനമാണ്. 2018-ലെ മഹാപ്രളയത്തിന് ശേഷം കേരളം തുടർച്ചയായി പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങൾ നേരിടുകയാണ്. വയനാട്, ഇടുക്കി, കോട്ടയം, പത്തനംതിട്ട എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഉരുൾപൊട്ടലുകൾ വർധിച്ചു. കുട്ടനാട് പ്രദേശം വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന്റെ ഭീഷണിയിൽ തുടരുന്നു. പാലക്കാട്, കാസർകോട് മേഖലകളിൽ വരൾച്ചയും ജലക്ഷാമവും രൂക്ഷമാകുന്നു. മഴയുടെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മുമ്പ് നാല് മാസങ്ങളിലായി ലഭിച്ചിരുന്ന മഴ ഇപ്പോൾ ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പെയ്തിറങ്ങുന്നു. അതേസമയം നീണ്ട വരണ്ട കാലാവസ്ഥയും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ കാലാവസ്ഥാ-സൗഹൃദ ഗ്രാമങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമെന്ന നിർദേശം ഏറെ പ്രസക്തമാണ്. എന്നാൽ അതിനെ വെറും സാങ്കേതിക വിദ്യയുടെ ചട്ടക്കൂടിൽ മാത്രം കാണുന്നത് അപകടകരമാണ്. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധശേഷി എന്നത് കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെട്ട വിത്തുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിലോ മൊബൈൽ ആപ്പുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലോ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ജലസംരക്ഷണം, തണ്ണീർത്തട സംരക്ഷണം, വനങ്ങളുടെ പുനരുജ്ജീവനം, ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണം, തദ്ദേശീയ അറിവുകളുടെ പ്രയോജനം, പ്രകൃതിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന കൃഷിരീതികൾ എന്നിവയുടെ സംയോജനമാണ് യഥാർത്ഥ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധശേഷി.
കേരളത്തിന്റെ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ഈ നയത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയമാകേണ്ടതാണ്. ഇന്ന് കേരളം സ്വന്തം അരിയുടെ വലിയൊരു പങ്കും പുറത്തുനിന്നാണ് കൊണ്ടുവരുന്നത്. പച്ചക്കറികളുടെയും പഴവർഗങ്ങളുടെയും സ്ഥിതിയും അതുതന്നെ. സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ജനസംഖ്യയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഭക്ഷ്യധാന്യങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ കേരളം സ്വയംപര്യാപ്തമല്ല. ഇത് വെറും സാമ്പത്തിക പ്രശ്നമല്ല; ദേശീയ സുരക്ഷയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിഷയമാണ്. ഗതാഗത ശൃംഖലയിൽ തടസ്സമുണ്ടായാൽ ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ ഭക്ഷ്യവിതരണം പ്രതിസന്ധിയിലാകാം. കോവിഡ് മഹാമാരിക്കാലത്ത് ഇതിന്റെ ചില സൂചനകൾ നമ്മൾ കണ്ടു.
എന്നിട്ടും കേരളത്തിലെ കാർഷിക നയങ്ങൾ പലപ്പോഴും നാണ്യവിളകളെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. റബ്ബർ, കുരുമുളക്, ഏലം, തേങ്ങ എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം നിഷേധിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ഭക്ഷ്യവിളകളെ അവഗണിക്കുന്ന ഒരു കാർഷിക വികസന മാതൃക ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കില്ല. അതിനാൽ ഭക്ഷ്യധാന്യ ഉൽപ്പാദനം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രത്യേക പദ്ധതികൾ നയത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്തുണ്ടാകണം.
കർഷകരുടെ വരുമാനം 50 ശതമാനം വർധിപ്പിക്കുമെന്ന ലക്ഷ്യം ഏറെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. എന്നാൽ അതിന് ഉൽപ്പാദനം വർധിപ്പിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല. ഇന്ന് കേരളത്തിലെ കർഷകർ നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രശ്നം വിലയിലെ അനിശ്ചിതത്വമാണ്. ഒരു വർഷം കുരുമുളകിന് മികച്ച വില ലഭിച്ചാൽ അടുത്ത വർഷം അത് പകുതിയായി കുറയാം. റബ്ബറിന്റെ വില അന്താരാഷ്ട്ര വിപണിയിലെ മാറ്റങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്യുന്നു. തേങ്ങ കർഷകരും സമാന പ്രതിസന്ധികൾ നേരിടുന്നു. ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് ഉയരുമ്പോഴും വരുമാനം സ്ഥിരതയില്ലാതെ തുടരുന്നു.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ കർഷകന്റെ വരുമാനം സംരക്ഷിക്കാൻ ശക്തമായ വിപണി ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യമാണ്. കുറഞ്ഞ പിന്തുണാ വില, സംഭരണ സംവിധാനം, പ്രോസസ്സിംഗ് വ്യവസായങ്ങൾ, മൂല്യവർധിത ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, കയറ്റുമതി പിന്തുണ എന്നിവ ഉറപ്പാക്കണം. അല്ലാത്തപക്ഷം ഉൽപ്പാദന വർധനയുടെ നേട്ടം കർഷകനിലേക്ക് എത്താതെ ഇടനിലക്കാർക്കും വിപണിക്കും കൈമാറപ്പെടും.
നയരേഖയിൽ കർഷക ഉൽപ്പാദക സംഘടനകൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. കേരളത്തിന്റെ ഭൂവുടമസ്ഥാവകാശ ഘടന കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ ഇത് യുക്തിസഹമാണ്. ചെറുകിട കർഷകർ ഒറ്റയ്ക്ക് വിപണിയിൽ മത്സരിക്കുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. കൂട്ടായ്മകൾ വഴി ഉൽപ്പാദന ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും വിപണിശക്തി വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. എന്നാൽ രാജ്യത്തെ പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലെയും അനുഭവം കാണിക്കുന്നത് FPO രൂപീകരണം മാത്രം വിജയത്തിന് ഉറപ്പല്ലെന്നാണ്. അവയ്ക്ക് പ്രൊഫഷണൽ മാനേജ്മെന്റ്, സാമ്പത്തിക പിന്തുണ, സാങ്കേതിക സഹായം, വിപണി ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ ഉറപ്പാക്കണം.
ഡിജിറ്റൽ കൃഷി നയത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകമാണ്. 25 ലക്ഷം കർഷകരെ ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുമെന്നാണ് ലക്ഷ്യം. കാലാവസ്ഥാ മുന്നറിയിപ്പുകൾ, രോഗനിയന്ത്രണം, വിപണി വിവരങ്ങൾ, കൃത്യതയുള്ള കൃഷിരീതികൾ എന്നിവയ്ക്കായി ഇത് സഹായകരമാകും. എന്നാൽ കേരളത്തിലെ കർഷകരുടെ സാമൂഹിക ഘടന പരിഗണിക്കുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ പരിഹാരങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. കർഷക പരിശീലനം, ഗ്രാമതല സാങ്കേതിക പിന്തുണാ കേന്ദ്രങ്ങൾ, പ്രാദേശിക ഭാഷയിലുള്ള സേവനങ്ങൾ എന്നിവ ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
കേരളത്തിലെ കാർഷിക പ്രതിസന്ധിയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്ന മറ്റൊരു ഘടകം തൊഴിൽക്ഷാമമാണ്. കൃഷിപ്പണിക്കാരുടെ എണ്ണം കുറഞ്ഞുവരുന്നു. യുവാക്കൾ കൃഷിയിലേക്ക് വരാൻ താൽപര്യം കാണിക്കുന്നില്ല. കൃഷിയെ സാമൂഹികമായി മാന്യത കുറഞ്ഞ തൊഴിലായി കാണുന്ന പ്രവണതയും വളർന്നിട്ടുണ്ട്. ഈ സാഹചര്യം മാറണമെങ്കിൽ കൃഷിയെ ലാഭകരമാക്കുക മാത്രമല്ല, അതിനെ സാങ്കേതികവിദ്യയും സംരംഭകത്വവും ചേർന്ന ഒരു ആധുനിക തൊഴിലായി അവതരിപ്പിക്കണം.
വന്യമൃഗ ശല്യം കേരളത്തിലെ മലനിര മേഖലകളിലെ കർഷകരെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബാധിക്കുന്ന പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നാണ്. കാട്ടുപന്നി, ആന, കുരങ്ങ്, മയിൽ തുടങ്ങി നിരവധി ജീവികളുടെ ആക്രമണത്തിൽ കർഷകർ കൃഷി ഉപേക്ഷിക്കുന്ന സാഹചര്യമുണ്ട്. ഈ പ്രശ്നത്തിന് ശാസ്ത്രീയവും മാനുഷികവുമായ പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്താതെ മലനിരകളിലെ കൃഷി സംരക്ഷിക്കാനാവില്ല.
₹20,000 മുതൽ ₹25,000 കോടി വരെയുള്ള നിക്ഷേപമാണ് നയരേഖ കണക്കാക്കുന്നത്. ഈ തുക ചെറുതല്ല. എന്നാൽ കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക മേഖലയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാനുള്ള നിക്ഷേപമായി നോക്കുമ്പോൾ അത് ന്യായീകരിക്കാവുന്നതാണ്. ചോദ്യം പണം എവിടെ നിന്നാണ് വരിക എന്നതിലുപരി അത് എങ്ങനെ ചെലവഴിക്കപ്പെടും എന്നതാണ്. ഇന്ത്യയിലെ വികസന പദ്ധതികളുടെ ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് പദ്ധതികളുടെ പരാജയത്തിന് കാരണം ധനക്കുറവിനേക്കാൾ ഭരണപരമായ ഏകോപനക്കുറവാണെന്ന്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ കേരള കാർഷിക പരിവർത്തന മിഷൻ എന്ന ആശയം നിർണായകമാണ്. വിവിധ സർക്കാർ വകുപ്പുകൾ, ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സർവകലാശാലകൾ, തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, കർഷക സംഘടനകൾ, സ്വകാര്യ മേഖല എന്നിവയെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ മാത്രമേ ഈ നയം വിജയിക്കൂ. കേരളത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകൃത ആസൂത്രണ പാരമ്പര്യം ഈ ദിശയിൽ വലിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു.
അവസാനം, ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യം അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക പ്രതിസന്ധി സാങ്കേതിക വിദ്യയുടെ കുറവുകൊണ്ട് മാത്രം ഉണ്ടായതല്ല. അത് വികസനത്തിന്റെ മുൻഗണനകളിലെ മാറ്റത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഭൂമിയെ ഉൽപ്പാദന വിഭവമെന്നതിലുപരി ഒരു വാണിജ്യ വസ്തുവായി കാണാൻ തുടങ്ങിയപ്പോഴാണ് പ്രതിസന്ധി രൂക്ഷമായത്. കർഷകന്റെ അധ്വാനത്തിന്റെ മൂല്യം സമൂഹം തിരിച്ചറിയാതായപ്പോഴാണ് കൃഷി പിന്നാക്കം പോയത്. അതിനാൽ കാർഷിക പരിവർത്തനം എന്നത് പുതിയ യന്ത്രങ്ങൾ വാങ്ങുകയോ പുതിയ ആപ്പുകൾ വികസിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് ഒരു സാമൂഹിക പരിവർത്തനമാണ്. ഭക്ഷണം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നവരെ ആദരിക്കുന്നതും ഭൂമിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതും പ്രകൃതിയുമായി സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുന്നതുമായ ഒരു വികസന കാഴ്ചപ്പാടിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്കാണ്.
കേരള കാർഷിക പരിവർത്തന നയം 2031 അതിനാൽ ഒരു നയരേഖ മാത്രമല്ല; കേരളം സ്വന്തം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് നടത്തുന്ന ആത്മപരിശോധനയുടെ രേഖ കൂടിയാണ്. ഈ നയം യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറുകയാണെങ്കിൽ അത് കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക മേഖലയെ മാത്രമല്ല, ഗ്രാമീണ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെയും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയെയും പരിസ്ഥിതിയെയും പുനർനിർമ്മിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ അതിന് ആവശ്യമായ രാഷ്ട്രീയ ഇച്ഛാശക്തിയും ഭരണപരമായ സ്ഥിരതയും സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തവും ഇല്ലെങ്കിൽ, ഇത് അനേകം നല്ല ഉദ്ദേശ്യങ്ങളോടെ എഴുതപ്പെട്ട മറ്റ് രേഖകളെപ്പോലെ ചരിത്രത്തിന്റെ പൊടിപടലങ്ങളിൽ മറഞ്ഞുപോകും. കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക ഭാവി ഏത് വഴിയിലേക്കാണ് പോകുന്നത് എന്നത് ഈ നയം എത്ര മനോഹരമായി എഴുതപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നതല്ല, അതിനെ എത്ര ഗൗരവത്തോടെ നടപ്പാക്കുന്നു എന്നതാണ് നിർണയിക്കുക.