ഒരു ദിവസം ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുമായി നടത്തിയ സംഭാഷണം എന്നെ അസ്വസ്ഥനാക്കിയിരുന്നു. വിവരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ അവൻ അസാധാരണമായ മിടുക്കനായിരുന്നു. ഏത് വിഷയത്തെക്കുറിച്ചും നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ മറുപടി കണ്ടെത്താൻ അവന് കഴിയുമായിരുന്നു. എന്നാൽ രണ്ടോ മൂന്നോ പേജുള്ള ഒരു ലേഖനം വായിച്ച് അതിന്റെ ആശയം വിശദീകരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൻ അക്ഷമനായി. “ഇതിന്റെ സംഗ്രഹം കിട്ടുമോ?” എന്നായിരുന്നു ആദ്യ ചോദ്യം. “നീ തന്നെ വായിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കൂ” എന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ചിരിച്ചു. “AI ഉണ്ടല്ലോ, പിന്നെ എന്തിനാണ് ഇത്രയും സമയം കളയുന്നത്?” എന്നായിരുന്നു മറുപടി. ആ നിമിഷം മുതൽ ഒരു ചോദ്യം എന്നെ പിന്തുടരുന്നു. വിവരങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവ് ഇത്രയും വികസിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ, ചിന്തിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ശേഷിക്ക് എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?
ഈ ചോദ്യം ഒരു തലമുറയെ കുറ്റപ്പെടുത്താനുള്ളതല്ല. ഇന്നത്തെ കുട്ടികൾ മുൻ തലമുറകളെക്കാൾ മിടുക്കരല്ലെന്ന് പറയാനും കഴിയില്ല. അവർ കൂടുതൽ വിവരസമ്പന്നരാണ്, കൂടുതൽ സാങ്കേതിക പരിജ്ഞാനമുള്ളവരാണ്, കൂടുതൽ ആഗോളവുമാണ്. എന്നാൽ വിവരങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന രീതിയിൽ, ശ്രദ്ധയുടെ ഘടനയിൽ, വായനയുടെ സ്വഭാവത്തിൽ, പഠനത്തിന്റെ മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ, മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള വിദ്യാഭ്യാസ ഗവേഷകരും ന്യൂറോ സയന്റിസ്റ്റുകളും മനഃശാസ്ത്രജ്ഞരും ഇന്ന് ഒരേ ചോദ്യം ഉന്നയിക്കുന്നത്: ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവം മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധിശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുകയാണോ, അതോ മനുഷ്യന്റെ ചില അടിസ്ഥാന ബൗദ്ധിക കഴിവുകളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയാണോ?
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സാമൂഹ്യശാസ്ത്ര ഗവേഷണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രത്യാശാജനകമായ കണ്ടെത്തലുകളിൽ ഒന്നായിരുന്നു പിന്നീട് “ഫ്ലിൻ ഇഫക്ട്” എന്ന് അറിയപ്പെട്ട പ്രതിഭാസം. ജെയിംസ് ആർ. ഫ്ലിൻ വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ IQ ഡാറ്റകൾ വിശകലനം ചെയ്തപ്പോൾ ഒരു വിചിത്രമായ പ്രവണത ശ്രദ്ധയിൽപ്പെട്ടു. ഓരോ തലമുറയും മുൻ തലമുറയെ അപേക്ഷിച്ച് മികച്ച ബൗദ്ധിക പ്രകടനം കാഴ്ചവെക്കുകയായിരുന്നു. മെച്ചപ്പെട്ട പോഷണം, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, നഗരവൽക്കരണം, സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ വിശകലനശേഷിയെയും അമൂർത്തചിന്തയെയും ശക്തിപ്പെടുത്തിയതായി കരുതപ്പെട്ടു. മനുഷ്യചരിത്രം ബൗദ്ധിക പുരോഗതിയുടെ ദിശയിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നതെന്ന വിശ്വാസത്തിന് ഇത് വലിയ അടിസ്ഥാനമായി മാറി. എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ചിത്രം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി. നോർവേ, ഡെൻമാർക്ക്, ഫിൻലാൻഡ്, ബ്രിട്ടൻ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ചില പഠനങ്ങൾ IQ വളർച്ച മന്ദഗതിയിലാകുന്നതോ ചില മേഖലകളിൽ തിരിച്ചുപോകുന്നതോ ആയ സൂചനകൾ നൽകാൻ തുടങ്ങി. ഇതിന്റെ കാരണങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഇന്നും ഗവേഷണം തുടരുകയാണ്. എന്നാൽ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്. ബുദ്ധിശേഷി വെറും ജനിതക ഘടകങ്ങളുടെ ഫലമല്ല; അത് മനുഷ്യൻ ജീവിക്കുന്ന സാംസ്കാരികവും സാങ്കേതികവുമായ പരിസ്ഥിതിയുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വാധീനം പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നത്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരാശിക്ക് നൽകിയ നേട്ടങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നത് ചരിത്രത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സർവകലാശാലകളുടെ പഠനസാമഗ്രികൾ ഇന്ന് ഒരു ഗ്രാമത്തിലെ വിദ്യാർത്ഥിക്കും ലഭ്യമാണ്. അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിൽ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത ജനാധിപത്യവൽക്കരണമാണ് സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനവും അറിവിന്റെ ആന്തരീകരണവും രണ്ടും വ്യത്യസ്ത പ്രക്രിയകളാണ്. വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമാകുന്നത് പഠനത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്; ചിന്തയുടെ അവസാനമല്ല. എന്നാൽ ഇന്ന് വിവരങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള എളുപ്പം പലപ്പോഴും ചിന്തയുടെ ബുദ്ധിമുട്ടിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനുള്ള ഒരു മാർഗമായി മാറുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യമാണ് ഉയരുന്നത്.
മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ “കോഗ്നിറ്റീവ് ഓഫ്ലോഡിംഗ്” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ആശയമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ തന്റെ മാനസിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു ഭാഗം ബാഹ്യ ഉപകരണങ്ങളിലേക്ക് കൈമാറുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്. ഒരുകാലത്ത് നാം ഫോൺ നമ്പറുകൾ മനഃപാഠമാക്കിയിരുന്നു. ഇന്ന് അവ ഫോണിന്റെ ഓർമ്മയിലാണ്. ഒരുകാലത്ത് വഴികൾ ഓർത്തുവെച്ചിരുന്നു. ഇന്ന് GPS അതിന്റെ ചുമതല ഏറ്റെടുത്തിരിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ഒരു വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാൻ പുസ്തകങ്ങൾ തിരയേണ്ടിയിരുന്നു. ഇന്ന് സെർച്ച് എൻജിനുകൾ അതു ചെയ്യുന്നു. ഇപ്പോൾ ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് സംഗ്രഹിക്കുകയും വിശദീകരിക്കുകയും വിശകലനം ചെയ്യുകയും എഴുതുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതെല്ലാം മനുഷ്യനെ സഹായിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഒരു നിർണായകമായ ചോദ്യം അവശേഷിക്കുന്നു. ഓർമ്മ മാത്രമല്ല, ചിന്തയും വിലയിരുത്തലും വിശകലനവും വരെ പുറത്തേക്ക് കൈമാറപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക ശീലങ്ങൾക്ക് എന്താണ് സംഭവിക്കുക?
അമേരിക്കൻ ഗവേഷകരായ ബെറ്റ്സി സ്പാരോയും സംഘവും പ്രസിദ്ധീകരിച്ച “Google Effects on Memory” എന്ന പഠനം ഒരു പ്രധാന നിരീക്ഷണം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ എവിടെ ലഭിക്കും എന്ന അറിവ് വർധിക്കുമ്പോൾ അവ ഓർമ്മയിൽ സൂക്ഷിക്കാനുള്ള പ്രവണത കുറയുന്നു. ഇത് ഒരു ദൗർബല്യമല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ അനുയോജനശേഷിയുടെ പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ വിവരങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് ചിന്തയും യുക്തിവിശകലനവും വരുമ്പോൾ ഈ അനുയോജനം എവിടെയെത്തും? ഇന്ന് പല വിദ്യാർത്ഥികളും ഒരു ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്തിയ നിമിഷം ചിന്ത അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം ഉത്തരം കണ്ടെത്തുക മാത്രമല്ല; ഉത്തരം ലഭിച്ചശേഷവും ചോദ്യം തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുക എന്നതാണ്.
ന്യൂറോ സയന്റിസ്റ്റായ മേരിയാൻ വുൾഫ് മനുഷ്യന്റെ വായനാശേഷിയെക്കുറിച്ച് നടത്തിയ പഠനങ്ങൾ ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഏറെ പ്രസക്തമാണ്. വായനയ്ക്കായി മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിൽ പ്രത്യേകമായി രൂപപ്പെട്ട ഒരു ജൈവ സംവിധാനം ഇല്ല. വായനയിലൂടെ തന്നെ മസ്തിഷ്കം പുതിയ ന്യൂറൽ ശൃംഖലകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആഴത്തിലുള്ള വായനയിലൂടെയാണ് വിമർശനാത്മക ചിന്തയും സഹാനുഭൂതിയും പ്രതിഫലനാത്മക വിശകലനവും വികസിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വം വേഗതയാണ്. കുറച്ച് സെക്കൻഡുകൾക്കുള്ളിൽ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റുക, ഉടനടി ഉത്തേജനം നൽകുക, അടുത്ത ഉള്ളടക്കത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക. ഇത്തരമൊരു പരിസ്ഥിതിയിൽ ദീർഘവായനയ്ക്കും ക്ഷമയ്ക്കും ആവശ്യമായ ന്യൂറൽ പരിശീലനം ദുർബലമാകുമെന്ന് അവർ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. നിക്കോളസ് കാർ തന്റെ “The Shallows” എന്ന കൃതിയിൽ ഉന്നയിക്കുന്ന ആശങ്കയും സമാനമാണ്. ഇന്റർനെറ്റ് മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വർധിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തയ്ക്കാവശ്യമായ ഏകാഗ്രതയെ അത് വെല്ലുവിളിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യമാണ് അദ്ദേഹം ഉന്നയിക്കുന്നത്.
ഈ ചർച്ചയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ മറ്റൊരു നിർണായകമായ ആശയമുണ്ട്: ശ്രദ്ധയുടെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ. ഇന്നത്തെ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാങ്കേതിക കമ്പനികൾ വിൽക്കുന്നത് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയാണ്. സാമൂഹ്യമാധ്യമ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളുടെ സാമ്പത്തിക മാതൃക ഉപയോക്താവ് എത്ര നേരം സ്ക്രീനിൽ ചെലവഴിക്കുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റാനും നിലനിർത്താനും വേണ്ടിയുള്ള ശാസ്ത്രം ഇന്ന് വലിയൊരു വ്യവസായമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. നോട്ടിഫിക്കേഷനുകൾ, അനന്തമായ സ്ക്രോളിംഗ്, വ്യക്തിഗത ശുപാർശകൾ, ഹ്രസ്വ വീഡിയോകൾ എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രതിഫലന സംവിധാനങ്ങളെ നിരന്തരം ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന രീതിയിലാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇത് വെറും സാങ്കേതികവിദ്യയല്ല; പെരുമാറ്റശാസ്ത്രം, ന്യൂറോ സയൻസ്, ഡാറ്റാ അനലിറ്റിക്സ് എന്നിവയുടെ സംയോജനമാണ്. അതിനാൽ ഒരു കുട്ടിക്ക് ഒരു പുസ്തകത്തിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നത് വ്യക്തിപരമായ പരാജയമല്ല; അവൻ ജീവിക്കുന്ന പരിസ്ഥിതിയുടെ ഘടനാപരമായ ഫലമാണ്.
ഇത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രശ്നവുമാണ്. ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹം നിലനിൽക്കുന്നത് വിവരമുള്ള പൗരന്മാരെ കൊണ്ടല്ല; വിമർശനാത്മകമായി ചിന്തിക്കുന്ന പൗരന്മാരെ കൊണ്ടാണ്. സങ്കീർണ്ണമായ വാദങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനും തെറ്റായ വിവരങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന ജനങ്ങളാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറ. എന്നാൽ ശ്രദ്ധയുടെ ദൈർഘ്യം കുറഞ്ഞ് വിവരങ്ങൾ ചെറിയ ഖണ്ഡങ്ങളായി മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്ന ഒരു സംസ്കാരം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പൊതുചർച്ചയുടെ നിലവാരവും മാറുന്നു. സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ ലളിതമായ മുദ്രാവാക്യങ്ങളായി ചുരുങ്ങുന്നു. വിശകലനത്തിന് പകരം പ്രതികരണം വരുന്നു. അറിവിന് പകരം അഭിപ്രായം വരുന്നു. ചിന്തയ്ക്ക് പകരം തൽക്ഷണ വികാരം വരുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ ബൗദ്ധിക പ്രതിസന്ധി വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്തെ മാത്രമല്ല, ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവിയെയും ബാധിക്കുന്ന വിഷയമാണ്.
ഇവിടെ ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസിന്റെ പങ്ക് പ്രത്യേകമായി പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. AI മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പഠനോപകരണങ്ങളിൽ ഒന്നാകാൻ കഴിയും. ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലെ വിദ്യാർത്ഥികൾക്കും ലോകോത്തര നിലവാരത്തിലുള്ള പഠനസഹായം ലഭ്യമാക്കാൻ ഇതിന് കഴിയും. ഭാഷാ തടസ്സങ്ങൾ മറികടക്കാൻ കഴിയും. ഗവേഷണത്തെ വേഗത്തിലാക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ അതേ സമയം മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക അധ്വാനത്തെ ഒഴിവാക്കാനുള്ള ഉപകരണമായി AI ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ അത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യത്തെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. ഒരു ഗണിതപ്രശ്നത്തിന്റെ ഉത്തരം അറിയുന്നതും അത് എങ്ങനെ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നതും രണ്ടും വ്യത്യസ്ത കാര്യങ്ങളാണ്. ഒരു ലേഖനത്തിന്റെ സംഗ്രഹം വായിക്കുന്നതും അതിന്റെ വാദഘടന വിശകലനം ചെയ്യുന്നതും ഒരുപോലെയല്ല. AI നൽകുന്ന ഉത്തരങ്ങൾ ഉപയോഗപ്രദമാണ്; എന്നാൽ ആ ഉത്തരങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പരിശോധിക്കുകയും വിമർശിക്കുകയും ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയാണ് മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനാക്കുന്നത്.
അതിനാൽ നാം ഇന്ന് നേരിടുന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പ്രതിസന്ധിയല്ല; മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധിയാണ്. കുട്ടികൾക്ക് കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യ നൽകണോ എന്നതല്ല ചോദ്യം. അവരുടെ ബൗദ്ധിക ശേഷികളെ സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കാം എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളി. വിവരങ്ങളുടെ അഭാവം മനുഷ്യരാശിയുടെ വലിയ പ്രശ്നമായിരുന്ന കാലം അവസാനിച്ചു. എന്നാൽ വിവരങ്ങളുടെ പ്രളയത്തിനിടയിൽ ചിന്തയുടെ ആഴം സംരക്ഷിക്കുക എന്നതാണ് ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ മുന്നിലുള്ള വെല്ലുവിളി. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്നത് അതിന്റെ കൈവശമുള്ള വിവരങ്ങളുടെ അളവല്ല; ആ വിവരങ്ങൾക്ക് അർഥം നൽകാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യരുടെ ഗുണനിലവാരമാണ്. വായിക്കാൻ കഴിയുന്ന, ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന, ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന, ഏകാഗ്രതയോടെ പഠിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യരെ സൃഷ്ടിക്കാൻ നമുക്ക് കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ലോകത്തിലെ എല്ലാ അറിവുകളും നമ്മുടെ വിരൽത്തുമ്പിലുണ്ടായാലും ജ്ഞാനം നമ്മുടെ കൈകളിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോകും.