രാജസ്ഥാനിലെ ബൻസ്വാര ജില്ലയിലെ മലഞ്ചെരിവുകളിലൂടെ ഈ വേനലിൽ വീശുന്നത് വെറും ചൂടൻ കാറ്റല്ല; ഇന്ത്യൻ ഗ്രാമീണ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ തകർച്ചയുടെ ഗന്ധമാണ്. പത്തൻപുരയിലും സറോഡിയയിലും ജവാദയിലുമുള്ള സ്ത്രീകൾ രാവിലെ സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ വീടുവിട്ട് പുറപ്പെടുന്നു. ഒരിക്കൽ തൊഴിലുറപ്പ് പദ്ധതിയുടെ ജോലിസ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് നടന്നിരുന്ന അവരുടെ കാലുകൾ ഇന്ന് പഞ്ചായത്ത് ഓഫീസിലേക്കും മസ്റ്റർ റോളുകളുടെ പട്ടികകളിലേക്കും ശൂന്യമായ വാഗ്ദാനങ്ങളിലേക്കുമാണ് നീളുന്നത്.
കൃപാ ദേവി ഈ ഏപ്രിലിൽ വീണ്ടും ഒരു ചെറു ജലസംഭരണിയുടെ അരികിൽ നിന്നു. മഴവെള്ളം ഒഴുകിപ്പോകാതിരിക്കാൻ വർഷങ്ങളായി സ്വന്തം കൈകളാൽ പണിത ചെക്ക് ഡാമുകളുടെ മറ്റൊരു രൂപം. പക്ഷേ അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ ഇത്തവണ പ്രതീക്ഷയേക്കാൾ ഭയം കൂടുതലായിരുന്നു. “കഴിഞ്ഞ വർഷം ഈ സമയത്ത് പത്ത് ജോലികൾ ഗ്രാമത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഈ വർഷം ഒന്ന് മാത്രം. അത് പോലും നാളെ ഉണ്ടാകുമോ എന്നറിയില്ല,” അവൾ പറഞ്ഞു.
ഒരിക്കൽ ഈ സ്ത്രീകൾ ദിവസവും കിലോമീറ്ററുകൾ നടന്ന് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഖനനകുഴികളിൽ നിന്ന് വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നവരായിരുന്നു. ഭൂമി വരണ്ടിരുന്നു. വയലുകൾ പൊട്ടിപ്പൊളിഞ്ഞിരുന്നു. പുരുഷന്മാർ ഗുജറാത്തിലേക്കും മഹാരാഷ്ട്രയിലേക്കും കെട്ടിടനിർമാണ ജോലികൾക്കായി കുടിയേറിപ്പോകും. സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ഗ്രാമങ്ങളിൽ അവശേഷിക്കും. പിന്നീട് MGNREGA എത്തി. മഴക്കുഴികൾ പണിതു. ജലസംഭരണികൾ ഉണ്ടാക്കി. ഭൂഗർഭജലം ഉയർന്നു. വീടിനരികിൽ പച്ചക്കറി വളർന്നു. ഗ്രാമങ്ങളിൽ ആദ്യമായി സ്ത്രീകളുടെ കൈകളിൽ സ്വന്തം പേരിലുള്ള വരുമാനം എത്തി.
281 രൂപ വലിയ തുകയല്ല. പക്ഷേ കൃപാ ദേവിക്കത് വീട്ടിനോട് ചേർത്ത് ഒരു മുറി പണിയാനുള്ള ധൈര്യമായിരുന്നു. സീതാ ബായിക്ക് അത് മകളുടെ സ്കൂൾ ഫീസായിരുന്നു. മീന ദേവിക്ക് അത് ആശുപത്രിയിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ പലിശക്കാരന്റെ മുന്നിൽ തലകുനിക്കാതിരിക്കാനുള്ള ചെറിയ സുരക്ഷയായിരുന്നു. ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതത്തിൽ ചെറിയ വരുമാനങ്ങൾ പോലും എത്ര വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമെന്നത് നഗരങ്ങളിലെ നയരൂപീകരണക്കാർക്ക് ഒരിക്കലും മനസ്സിലായിട്ടില്ല.
ഇപ്പോൾ ആ ചെറിയ സുരക്ഷ പോലും അവരുടെ കൈകളിൽ നിന്ന് കവർന്നെടുക്കപ്പെടുകയാണ്.
VB-GRAM G എന്ന പുതിയ സംവിധാനത്തിന്റെ പേരിൽ സർക്കാർ വീണ്ടും പഴയ ഇന്ത്യയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരുകയാണ് ദരിദ്രർ ജോലി യാചിക്കേണ്ട ഇന്ത്യയെ.
രാവിലെ ആറുമുതൽ എട്ടുവരെയാണ് ഹാജർ രേഖപ്പെടുത്തേണ്ട സമയം. മലമ്പ്രദേശങ്ങളിൽ നെറ്റ്വർക്ക് ഇല്ല. ആപ്പ് തുറക്കില്ല. ഓരോ ആഴ്ചയും പുതിയ അപ്ഡേറ്റുകൾ. സ്മാർട്ട്ഫോൺ ഇല്ലാത്ത സ്ത്രീകൾ മറ്റുള്ളവരുടെ ഫോണുകൾ തേടി നടക്കുന്നു. “പദ്ധതി പഠിക്കുമ്പോഴേക്കും മറ്റൊന്ന് വരുന്നു,” ഫൗജി ദേവി വിഷാദത്തോടെ പറയുന്നു. “ഞങ്ങൾക്ക് ജോലി വേണം. മൊബൈൽ എൻജിനീയർമാരാകാൻ അല്ല.”
ഇന്ത്യയിലെ ക്ഷേമപദ്ധതികളുടെ ഇന്നത്തെ ദുരന്തം ഇതാണ്. ദരിദ്രരുടെ അവകാശങ്ങളെ സാങ്കേതിക പരീക്ഷണശാലകളാക്കി മാറ്റുകയാണ് സർക്കാർ. ഡിജിറ്റൽ സുതാര്യതയുടെ പേരിൽ നടക്കുന്നത് ഡിജിറ്റൽ പുറത്താക്കലാണ്. ഡൽഹിയിലെ എയർ കണ്ടീഷൻ മുറികളിൽ ഇരുന്ന് “ജിയോ-ടാഗിംഗ്”, “റിയൽ ടൈം ട്രാക്കിംഗ്”, “ഡിജിറ്റൽ മോണിറ്ററിംഗ്” എന്നീ വാക്കുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നവർക്ക് മലനിരകളിൽ നെറ്റ്വർക്ക് കിട്ടാതെ ഹാജർ രേഖപ്പെടുത്താൻ കഴിയാത്ത ആദിവാസി സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതം ഒരു ഡാറ്റ പ്രശ്നം മാത്രമാണ്.
പക്ഷേ അത് ഡാറ്റ പ്രശ്നമല്ല. അത് വിശപ്പിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. ജീവനോപാധിയുടെ പ്രശ്നമാണ്. സ്ത്രീകളുടെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്.
സറോഡിയയിലെ തുൽസി ദേവിക്ക് മാർച്ചിൽ ഒരുദിവസം ജോലി കിട്ടി. കിട്ടിയത് 111 രൂപ. സാധാരണ കിട്ടുന്ന 281 രൂപയല്ല. കാരണം പറഞ്ഞത് “ജോലി പൂർണ്ണമായില്ല”. എന്നാൽ ജോലി എപ്പോൾ പൂർണ്ണമാകും, പണം എപ്പോൾ കിട്ടും, അടുത്ത മസ്റ്റർ റോൾ എപ്പോൾ തുറക്കും ഒന്നിനും മറുപടിയില്ല.
ജവാദയിലെ രാജു ദേവി ജനുവരിയിൽ 13 ദിവസം പണിയെടുത്തു. ഇന്നും വേതനം കിട്ടിയിട്ടില്ല. മൂന്നു തവണ മസ്റ്റർ റോൾ തുറന്നു. പക്ഷേ ബജറ്റ് അനുവദിച്ചില്ല. സ്ത്രീകൾ കുഴിക്കാനിരുന്ന ചെറിയ കുളം ഇന്നും കുഴിയാതെ കിടക്കുന്നു. മഴവെള്ളം വീണ്ടും ഒഴുകിപ്പോകും. അടുത്ത വേനലിൽ വീണ്ടും ദാഹം തിരികെയെത്തും.
ഇതാണ് ഇന്ത്യൻ വികസനത്തിന്റെ പുതിയ മുഖം.
ഒരു വശത്ത് “വിശ്വഗുരു”, “ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യ”, “അഞ്ച് ട്രില്യൺ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ” എന്ന മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ. മറ്റൊരു വശത്ത് 281 രൂപക്കായി കാത്തിരിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾ.
രാജസ്ഥാനിലെ ഈ ഗ്രാമങ്ങളിൽ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധി ഇതിനകം ആരംഭിച്ചു കഴിഞ്ഞു. മഴ കുറയുന്നു. ചൂട് ഉയരുന്നു. കൃഷി അനിശ്ചിതമാകുന്നു. അത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ MGNREGA പോലുള്ള പദ്ധതികൾ വെറും തൊഴിൽ പദ്ധതികളല്ലായിരുന്നു; കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധത്തിന്റെ ജനകീയ മാതൃകകളായിരുന്നു. ചെറുകെട്ടുകൾ, കുളങ്ങൾ, സീപേജ് കനാലുകൾ ഇവയാണ് ഗ്രാമങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ “ക്ലൈമറ്റ് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ”.
പക്ഷേ സർക്കാരുകൾക്ക് വലിയ വാക്കുകൾ മാത്രമേ ഇഷ്ടമുള്ളൂ. “ക്ലൈമറ്റ് റെസില്യൻസ്” എന്ന് സമ്മേളനങ്ങളിൽ പ്രസംഗിക്കുന്നവർ ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകൾ സ്വന്തം കൈകളാൽ നിർമ്മിച്ച ജലസംരക്ഷണ സംവിധാനങ്ങളെ തന്നെ ഇപ്പോൾ പട്ടിണിയിലേക്ക് തള്ളുകയാണ്.
Jean Drèze മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. “2025-26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയിൽ MGNREGA തൊഴിൽ സൃഷ്ടി മൂന്നിലൊന്നായി കുറഞ്ഞു. ഇത് തുടർന്നാൽ കാർഷികവേതനങ്ങൾ നിലച്ചുപോകും. ഈ വർഷം സ്ഥിതി കൂടുതൽ മോശമാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.
Jean Drèzeയുടെ വാക്കുകളിൽ ഒരു സാമ്പത്തിക വിദഗ്ധന്റെ ആശങ്ക മാത്രമല്ല ഉള്ളത്; ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയുടെ ഉള്ളറകളെ ദശാബ്ദങ്ങളായി കണ്ട ഒരാളുടെ ഭയമാണ്.
കാരണം തൊഴിലുറപ്പ് പദ്ധതികൾ ചുരുങ്ങുമ്പോൾ ആദ്യം തകരുന്നത് ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതമാണ്. പുരുഷന്മാർ നഗരങ്ങളിലേക്ക് കുടിയേറും. സ്ത്രീകൾ വീണ്ടും വീടുകളിലേക്കും കടപ്പണത്തിലേക്കും സാമൂഹിക നിശ്ശബ്ദതയിലേക്കും തള്ളപ്പെടും.
MGNREGAയുടെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം ചെറുകെട്ടുകൾ അല്ലായിരുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ശബ്ദമായിരുന്നു.
“മുമ്പ് എനിക്ക് വീടും വയലും മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ,” വെങ്കി ദേവി പറയുന്നു. “ ഗ്രാമത്തിനുവേണ്ടി സംസാരിക്കാൻ എനിക്ക് ശബ്ദമുണ്ടായിരുന്നു.”
ആ ശബ്ദമാണ് ഇന്ന് അപകടത്തിലായിരിക്കുന്നത്.
ഈ സ്ത്രീകൾ നിർമ്മിച്ചത് വെറും ജലസംഭരണികളല്ല. അവർ നിർമ്മിച്ചത്: ഗ്രാമങ്ങളുടെ ആത്മവിശ്വാസം, സ്വന്തം സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം, കുട്ടികളുടെ ഭാവി, വിശപ്പിനെതിരായ ചെറിയ പ്രതിരോധം.
പക്ഷേ ഇന്ത്യയുടെ പുതിയ സാമ്പത്തിക നയങ്ങളിൽ ദരിദ്രർക്ക് സ്ഥാനം കുറയുകയാണ്. കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് നികുതി ഇളവുകൾ നൽകുന്ന അതേ രാഷ്ട്രം ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളുടെ 281 രൂപ വൈകിപ്പിക്കുന്നു. കോടിക്കണക്കിന് രൂപയുടെ പദ്ധതികൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന അതേ ഭരണകൂടം ഒരു ചെറുകുളം കുഴിക്കാൻ ബജറ്റ് ഇല്ലെന്ന് പറയുന്നു.
ഇത് വെറും ഭരണപരമായ പരാജയമല്ല. ഇത് രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനമാണ്.
ഗ്രാമീണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം സർക്കാരിന്റെ മുൻഗണനയല്ലെന്ന രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനം.
അതിനാലാണ് ഇന്ന് രാജസ്ഥാനിലെ ഗ്രാമങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾ വീണ്ടും കാത്തിരിക്കുന്നത്. മസ്റ്റർ റോൾ തുറക്കുമോ എന്ന്. വേതനം കിട്ടുമോ എന്ന്. ജോലി ഉണ്ടാകുമോ എന്ന്.
അവർ വെറും തൊഴിലിനായി കാത്തിരിക്കുന്നില്ല. തങ്ങളുടെ ജീവിതം വീണ്ടും ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ പഴയ ഇരുട്ടിലേക്ക് വീഴാതിരിക്കാനാണ് കാത്തിരിക്കുന്നത്.