2026 മാർച്ച് 13-ന് വഡോദരയ്ക്കു സമീപമുള്ള കോയാലിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന Indian Oil Corporation Limited-ന്റെ ഗുജറാത്ത് റിഫൈനറിയിൽ കരാർ തൊഴിലാളികൾ നടത്തിയ പ്രതിഷേധം വെറും ജോലി സമയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സാധാരണ തൊഴിലാളി സമരം മാത്രമായിരുന്നില്ല. ഇന്ത്യയിലെ പൊതുമേഖലാ വ്യവസായങ്ങളിൽ കഴിഞ്ഞ ഏതാനും ദശാബ്ദങ്ങളായി സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വലിയ ഘടനാപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ ഒരു തുറന്ന പ്രകടനമായിരുന്നു അത്. സ്ഥിരം തൊഴിലാളി വ്യവസ്ഥയെ പതിയെ കരാർ തൊഴിൽ സംവിധാനങ്ങൾ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയും, രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തോടും വൻ കോർപ്പറേറ്റ് മൂലധനത്തോടും അടുത്ത ബന്ധമുള്ള ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ കമ്പനികൾ പൊതുമേഖലാ പദ്ധതികളിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുകയും, വികസനം എന്ന ഔദ്യോഗിക ആഘോഷത്തിനും യഥാർത്ഥ തൊഴിലാളി ജീവിതത്തിനുമിടയിൽ വലിയൊരു വിടവ് രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്തതിന്റെ അടയാളമായിരുന്നു ഈ പ്രതിഷേധം.
1966-ൽ പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ച ഗുജറാത്ത് റിഫൈനറി ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ളതും ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമുള്ളതുമായ പൊതുമേഖലാ എണ്ണശുദ്ധീകരണശാലകളിലൊന്നാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ പൊതുമേഖലയെ ദേശീയ വികസനത്തിന്റെയും തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെയും അടിത്തറയായി കണക്കാക്കിയിരുന്ന കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഇത് സ്ഥാപിതമായത്. അന്നത്തെ പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ വെറും വ്യവസായ യൂണിറ്റുകൾ മാത്രമല്ലായിരുന്നു; തൊഴിലാളി സമൂഹങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും, യൂണിയൻ രാഷ്ട്രീയം വളരുകയും, സാമൂഹിക സുരക്ഷയും സ്ഥിരം തൊഴിലും ഉറപ്പാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത സാമൂഹിക ഇടങ്ങളുമായിരുന്നു.
എന്നാൽ 1970-ലെ Contract Labour (Regulation and Abolition) Act നിലവിൽ വന്നതിനു ശേഷം സ്ഥിതിഗതികൾ മാറിത്തുടങ്ങി. നിയമത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപിത ലക്ഷ്യം കരാർ തൊഴിൽ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചില മേഖലകളിൽ അത് ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതായിരുന്നുവെങ്കിലും, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അത് കരാർ തൊഴിൽ സംവിധാനത്തെ പൊതുമേഖലയിലാകെ നിയമപരമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന രീതിയിലേക്കാണ് നീങ്ങിയത്. തുടർന്ന് 1980-90 കാലഘട്ടങ്ങളിലെ സാമ്പത്തിക ഉദാരവൽക്കരണ നയങ്ങൾ വന്നതോടെ പൊതുമേഖലയിൽ സ്ഥിരം നിയമനങ്ങൾ കുറഞ്ഞു; ഔട്ട്സോഴ്സിംഗ് സംവിധാനങ്ങൾ വ്യാപകമായി വ്യാപിച്ചു.
ഇന്ന് ഈ മാറ്റം Indian Oil Corporation Limited പോലുള്ള വൻ പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ വളരെ വ്യക്തമായി കാണാം. രാജ്യത്താകെ റിഫൈനറികൾ, പൈപ്പ്ലൈൻ ശൃംഖലകൾ, മാർക്കറ്റിംഗ് യൂണിറ്റുകൾ, ഗവേഷണ കേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ ഏകദേശം 30,000 സ്ഥിരം ജീവനക്കാരാണ് IOCL-ക്കുള്ളത്. എന്നാൽ വഡോദര റിഫൈനറി യൂണിറ്റിൽ മാത്രം ഏകദേശം 1,000 മുതൽ 1,500 വരെ സ്ഥിരം ജീവനക്കാരാണ് ഇപ്പോൾ ഉള്ളതെന്നാണ് കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തനവും വിപുലീകരണ പദ്ധതികളും വൻ തോതിൽ കരാർ തൊഴിലാളികളെ ആശ്രയിച്ചാണ് മുന്നോട്ട് പോകുന്നത്.
ഇവിടെയാണ് Megha Engineering & Infrastructures Limited, Larsen & Toubro, Toyo Engineering പോലുള്ള വലിയ EPC കമ്പനികൾ പ്രധാനപങ്ക് വഹിക്കുന്നത്. ഇവ ഇനി വെറും സഹകരാർ സ്ഥാപനങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ പൊതുമേഖലാ–സ്വകാര്യ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ വികസന പദ്ധതികളുടെ കേന്ദ്രശക്തികളായി ഇവ മാറിക്കഴിഞ്ഞു. മാർച്ച് 13-ന് പുറത്തുവന്ന പ്രതിഷേധ വീഡിയോയിൽ MEIL-നു കീഴിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികൾ എട്ട് മണിക്കൂർ ജോലി സമയം ആവശ്യപ്പെട്ട് ജോലി നിർത്തിയതായാണ് പറയുന്നത്. ഈ ആവശ്യം ചരിത്രപരമായി വളരെ നിർണായകമാണ്. എട്ട് മണിക്കൂർ ജോലി സമയം എന്ന ആശയം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ രക്തസാക്ഷിത്വത്തിലൂടെയും ദീർഘസമരങ്ങളിലൂടെയും നേടിയെടുത്ത അവകാശമാണ്. 2026-ലും ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ റിഫൈനറി സമുച്ചയങ്ങളിലൊന്നിൽ തൊഴിലാളികൾക്ക് ഈ അടിസ്ഥാനാവകാശത്തിനായി സമരം ചെയ്യേണ്ടി വരുന്നത് തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെ എത്ര വലിയ തകർച്ചയാണ് നടന്നതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Megha Engineering & Infrastructures Limited-ന്റെ വളർച്ചയും ഇന്ത്യയിലെ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ–കോർപ്പറേറ്റ് ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രതീകമായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്. 2019 വരെ പ്രധാനമായും ജലസേചനം, കുടിവെള്ളം, വൈദ്യുതി ട്രാൻസ്മിഷൻ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന കമ്പനി പിന്നീട് രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ കരാർ കമ്പനികളിലൊന്നായി മാറി. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ബോണ്ട് വിവരങ്ങൾ പുറത്തുവന്നതോടെ MEIL ദേശീയതലത്തിൽ വലിയ ശ്രദ്ധ നേടിയിരുന്നു. നൂറുകണക്കിന് കോടി രൂപയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ബോണ്ടുകൾ വാങ്ങിയ കമ്പനികളിൽ MEIL മുന്നിലായിരുന്നു. അനുബന്ധ കമ്പനികളെ കൂടി ചേർത്താൽ ₹1,100 കോടിയിലധികം രൂപ രാഷ്ട്രീയ സംഭാവനയായി നൽകിയതായാണ് കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതിൽ വലിയൊരു വിഹിതം ബിജെപിക്കാണ് ലഭിച്ചതെന്ന വിവരങ്ങളും പുറത്തുവന്നു.
തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ബോണ്ട് വിവാദം വെറും രാഷ്ട്രീയ ധനസഹായത്തിലെ പരസ്യതയുടെ പ്രശ്നമല്ലായിരുന്നു; കോർപ്പറേറ്റുകളും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും തമ്മിലുള്ള രഹസ്യബന്ധങ്ങളുടെ സ്ഥാപനവൽക്കരണമായാണ് വിമർശകർ അതിനെ കണ്ടത്. MEIL-ന്റെ കാര്യത്തിൽ ഈ വിമർശനം കൂടുതൽ ശക്തമായി ഉയർന്നത്, രാഷ്ട്രീയ സംഭാവനകൾ വർധിച്ചതിന് പിന്നാലെ വൻ സർക്കാർ പദ്ധതികളിലെ കരാറുകൾ കമ്പനിയ്ക്ക് തുടർച്ചയായി ലഭിച്ചതോടെയാണ്.
മുംബൈയിലെ താണെ–ബോരിവലി ട്വിൻ ടണൽ പദ്ധതി, സോജില ടണൽ, ദേശീയപാത വികസനങ്ങൾ, റെയിൽവേ ടണലുകൾ, ജലസേചന പദ്ധതികൾ, റിഫൈനറി വികസനങ്ങൾ തുടങ്ങി ആയിരക്കണക്കിന് കോടികളുടെ പദ്ധതികളിൽ കമ്പനി സാന്നിധ്യം ഉറപ്പിച്ചു. ചില പദ്ധതികളിൽ കുറഞ്ഞ നിരക്ക് ക്വോട്ട് ചെയ്ത കമ്പനികളെ അയോഗ്യരാക്കി കരാർ MEIL-ന് നൽകിയെന്ന ആരോപണങ്ങളും ഉയർന്നു. ഇതെല്ലാം തെരഞ്ഞെടുപ്പ് ബോണ്ടുകളും സർക്കാർ കരാറുകളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുചർച്ചകൾക്ക് ഇന്ധനമായി.
ഗുജറാത്ത് റിഫൈനറിയിലെ LuPech വിപുലീകരണ പദ്ധതിയിലും MEIL പ്രധാന കരാറുകാരനാണ്. RFCC യൂണിറ്റ്, Propylene Recovery Unit, Polypropylene Unit തുടങ്ങിയ സാങ്കേതികമായി സങ്കീർണ്ണമായ യൂണിറ്റുകളാണ് ഇവ. നിർമാണത്തിന്റെ ഉച്ചസ്ഥിതിയിൽ ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികൾ ഇത്തരം പദ്ധതികളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടാകാമെന്നാണ് കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ പദ്ധതികളിൽ “മില്ല്യൺസ് ഓഫ് സേഫ് മാൻ–അവേഴ്സ്” നേടിയെന്ന അവകാശവാദങ്ങൾ കമ്പനി ആവർത്തിച്ച് പരസ്യപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഒരു Lost Time Injury പോലും സംഭവിക്കാതെ തൊഴിലാളികൾ പ്രവർത്തിച്ച മണിക്കൂറുകളുടെ ആകെ കണക്കാണ് “safe man-hours” എന്ന സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡം.
എന്നാൽ ഈ സുരക്ഷാ ഭാഷയുടെ പിന്നിൽ മറ്റൊരു യാഥാർത്ഥ്യവും മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. തൊഴിലാളികൾ അക്കങ്ങളായി ചുരുങ്ങുന്നു. അവരുടെ ജീവിതം, താമസം, ആരോഗ്യസ്ഥിതി, അമിത ജോലി സമയം, കരാർ അനിശ്ചിതത്വം, യൂണിയൻ അഭാവം തുടങ്ങിയവ സുരക്ഷാ റിപ്പോർട്ടുകളിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. മാർച്ച് 13-ലെ പ്രതിഷേധം ഈ വിരോധാഭാസത്തെ തുറന്നു കാട്ടുന്നു. “മില്ല്യൺസ് ഓഫ് സേഫ് മാൻ–അവേഴ്സ്” ആഘോഷിക്കുന്ന പദ്ധതികളിൽ തന്നെയാണ് തൊഴിലാളികൾ എട്ട് മണിക്കൂർ ജോലി സമയത്തിനായി സമരം ചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ അർത്ഥം എന്താണ്? അമിത ജോലി സമയം, ക്ഷീണം, ഉൽപാദന സമ്മർദ്ദം എന്നിവ യഥാർത്ഥ സുരക്ഷാ ചർച്ചകളിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യമാണ് ഉയരുന്നത്.
MEIL-ന്റെ മറ്റ് പദ്ധതികളിൽ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്ത അപകടങ്ങൾ ഈ ചോദ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ഗൗരവതരമാക്കുന്നു. ജമ്മു–കാശ്മീരിലെ ടണൽ പദ്ധതികളിൽ തൊഴിലാളികൾ മരിച്ചിരുന്നു. കേരളത്തിലെ NH-66 ദേശീയപാത വികസനത്തിൽ മണ്ണിടിച്ചിലിൽ തൊഴിലാളികൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ റെയിൽവേ ടണൽ നിർമാണങ്ങളിലും സമാന അപകടങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ഇവ MEIL-ന് മാത്രം പ്രത്യേകമായ പ്രശ്നമല്ല; ഇന്ത്യയിലെ വേഗതയേറിയ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ വികസന മോഡലിന്റെ പൊതുസ്വഭാവമാണ്. കർശനമായ സമയപരിധികൾ, ചെലവ് കുറയ്ക്കൽ, ഉപകരാർ ശൃംഖലകൾ, ദുർബലമായ തൊഴിൽനിയന്ത്രണങ്ങൾ — ഇവയുടെ ഇടയിലാണ് തൊഴിലാളികൾ അപകടകരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നത്.
ഇന്ത്യയിലെ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഇന്ന് വലിയ തോതിൽ കുടിയേറ്റ–കരാർ തൊഴിലാളികളെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ബിഹാർ, ജാർഖണ്ഡ്, പശ്ചിമ ബംഗാൾ, അസം, ഒഡീഷ, ഉത്തർപ്രദേശ് തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളാണ് ദേശീയപാതകളിലും റിഫൈനറികളിലും ടണലുകളിലും ജോലി ചെയ്യുന്നത്. പലരും നിരവധി ഉപകരാർ ശൃംഖലകളിലൂടെ ജോലിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനാൽ യഥാർത്ഥ തൊഴിലുടമ ആരാണെന്നതുപോലും പലപ്പോഴും വ്യക്തമാകാറില്ല. യൂണിയൻ സംരക്ഷണം വളരെ പരിമിതമാണ്.
ഒരുകാലത്ത് പൊതുമേഖലാ തൊഴിലാളി രാഷ്ട്രീയം ശക്തമായ യൂണിയനുകളെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു. എന്നാൽ കരാർ തൊഴിൽ സംവിധാനങ്ങൾ വ്യാപിച്ചതോടെ കൂട്ടായ ചർച്ചാശേഷി തകർന്നു. സ്ഥിരം തൊഴിലാളികൾക്ക് ഉണ്ടായിരുന്ന നിയമപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സംരക്ഷണം കരാർ തൊഴിലാളികൾക്ക് ലഭ്യമല്ല. ഇന്ന് പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ പോലും സ്വകാര്യ കരാർ തൊഴിൽ ശൃംഖലകളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്.
അതിനാൽ കോയാലി പ്രതിഷേധം ഒരു റിഫൈനറിയുടെ പ്രശ്നമെന്നതിലുപരി ഇന്ത്യയുടെ സമകാലിക വികസന മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വലിയ ചോദ്യമാണ് ഉയർത്തുന്നത്. ബില്യൺ രൂപയുടെ പദ്ധതികളും വമ്പൻ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ പ്രഖ്യാപനങ്ങളും “സേഫ് മാൻ–അവേഴ്സ്” ആഘോഷങ്ങളും നടക്കുമ്പോഴും അടിസ്ഥാന തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾക്കായി മനുഷ്യർ ഇന്നും സമരം ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ വികസന കാഴ്ചപ്പാടിന്റെ അടിത്തറയിൽ ഇന്നും അദൃശ്യരായ ഒരു വൻ തൊഴിൽസേന നിലകൊള്ളുന്നുണ്ടെന്ന യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഈ സമരം വീണ്ടും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.