ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക്, മരണം പലപ്പോഴും ഒരു ഭൗമശാസ്ത്ര പ്രശ്നമല്ല അത് ഒരു മാനസിക, സാമൂഹിക, മതപരമായ പ്രതിസന്ധിയാണ്. ജീവിതത്തിൽ കടലാണ് അവരെ കേരളത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നത്; പക്ഷേ മരണത്തിനു ശേഷം, അതേ കടൽ തന്നെയാണ് അവരെ സ്വന്തം മണ്ണിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തുന്ന ഏറ്റവും വലിയ മതിൽ. ഈ അന്വേഷണ ലേഖനം, മരിച്ചശേഷം പോലും സ്വന്തം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാനാകാതെ, അന്യദേശ മണ്ണിൽ മറഞ്ഞുപോകുന്ന ജീവിതങ്ങളുടെ നേർസാക്ഷ്യങ്ങളാണ്.
കേരളത്തിന്റെ തീരങ്ങളിലേക്ക് ജീവിക്കാൻ എത്തുന്ന ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക്, മരണം പോലും പലപ്പോഴും ഒരു അന്യദേശ അനുഭവമായി മാറുകയാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ ആവശ്യങ്ങൾ ചികിത്സ, തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം ഇവയ്ക്കായി കടൽ കടന്ന് കേരളത്തിലേക്ക് എത്തുന്ന ഈ സമൂഹം, മരണത്തിനു ശേഷം സ്വന്തം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള അവകാശത്തിനായി പോരാടേണ്ടി വരുന്നത്, ഒരു ഭരണപരമായ വീഴ്ചയെന്നതിലുപരി ഒരു ആഴത്തിലുള്ള മനുഷ്യാവകാശ പ്രതിസന്ധിയാണ്. ഒരു മനുഷ്യന്റെ അവസാന യാത്ര പോലും അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെയും അനുമതികളുടെയും ഇടയിൽ കുടുങ്ങുമ്പോൾ, അത് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മാനുഷികതയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.
കൊച്ചിയിലെ ഒരു ആശുപത്രിയുടെ മോർച്ചറിയിൽ ദിവസങ്ങളായി കിടന്നിരുന്ന അബ്ദുൽ റഹ്മാന്റെ ശരീരം, ഈ പ്രശ്നത്തിന്റെ മുഖമായി മാറുന്നു. “ഞങ്ങൾ അവനെ ജീവനോടെ തിരികെ കിട്ടിയില്ല… മരിച്ചെങ്കിലും വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ അനുവദിക്കാമായിരുന്നില്ലേ?” ഭാര്യ ഷഹീദയുടെ ഈ ചോദ്യം, ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ മാത്രം വേദനയല്ല ; അത് ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ തണുത്ത മൗനത്തെ ചീന്തിക്കളയുന്ന ചോദ്യം കൂടിയാണ്. മൃതദേഹം നാട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയാതെ, ഒടുവിൽ അവനെ കേരളത്തിൽ തന്നെ ഖബറടക്കേണ്ടി വന്നു. എന്നാൽ, അതോടെ കഥ അവസാനിച്ചില്ല. മാസങ്ങൾക്കുശേഷം, കുടുംബം കേരളത്തിലെത്തി “അവനെ എവിടെയാണ് ഖബറടക്കിയത്?” എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ വ്യക്തമായ ഒരു ഉത്തരമില്ലായിരുന്നു. രേഖകളിൽ ഒരു സ്ഥലമുണ്ടായിരുന്നു, പക്ഷേ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ, ഒരു കബറിടം കണ്ടെത്താനായില്ല. “ഞങ്ങൾ ഒരു കല്ലറ പോലും കണ്ടെത്താനായില്ല… അവൻ ഭൂമിയിൽ എവിടെയോ മറഞ്ഞുപോയി,” എന്ന് സഹോദരൻ സലീം പറയുന്നു.
ഈ അനുഭവം ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല. ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികളുടെ മരണാനന്തര അനുഭവങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചു കേൾക്കുന്ന ഒരു പാറ്റേൺ ആണ് ഇത്. കേരളത്തിലെ ഖബർസ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥലം പരിമിതമായ സാഹചര്യത്തിൽ, “മഹലിൽ സ്ഥലം ഇല്ല” എന്ന ഒരു വാക്ക്, പല കുടുംബങ്ങളുടെയും അവസാന പ്രതീക്ഷയെ തകർക്കുന്നു. മിനിക്കോയി ദ്വീപിൽ നിന്നുള്ള ഹബീബയുടെ ഭർത്താവ് മരിച്ചപ്പോൾ, അവർ മൂന്ന് ദിവസം കാത്തിരുന്നു ഒരു കബറിടത്തിനായി. “ഞങ്ങൾ അപേക്ഷിച്ചു… പണം നൽകാമെന്ന് പറഞ്ഞു… പക്ഷേ അവർ പറഞ്ഞു ‘ഇത് നാട്ടുകാരുടെ ഖബർസ്ഥാനാണ്’,” എന്ന് .. ഒടുവിൽ, ഒരു ചെറിയ സ്വകാര്യ സ്ഥലത്ത്, ഔദ്യോഗിക രേഖകളില്ലാതെ, അവനെ അടക്കം ചെയ്യേണ്ടി വന്നു. “ആറടിമണ്ണ്പോലും ഇല്ലാതെ ഒരു ഈശാൻ കല്ല് ഇല്ലാതെ യാത്രയായി”
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ, മരണം ഒരു ശാരീരിക സംഭവമെന്നതിലുപരി, ഒരു സാമൂഹിക വേർപിരിയലായി മാറുന്നു. ഒരു ഖബറിടം എന്നത് ഒരു സ്ഥലം മാത്രമല്ല; അത് ഓർമ്മയുടെ കേന്ദ്രമാണ്, ബന്ധത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. എന്നാൽ, ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക്, ഈ ബന്ധം പലപ്പോഴും വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുന്നു. കവരത്തി ദ്വീപിലെ നിസയുടെ വാക്കുകൾ ഈ വേദനയുടെ ആഴം തുറന്ന് കാണിക്കുന്നു: “എന്റെ മകൻ ഇന്നും ചോദിക്കുന്നു ‘അച്ഛന്റെ കബർ എവിടെയാണ്?’ ഞാൻ എന്താണ് പറയേണ്ടത്? ഞാൻ അവനെ ഒരിക്കലും അവിടെ കൊണ്ടുപോയിട്ടില്ല… കാരണം എനിക്ക് അറിയില്ല.” ഒരു തലമുറയ്ക്ക് അവരുടെ പിതാവിന്റെ കബറിടം പോലും കാണാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ, ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഓർമ്മകളിൽ ഒരു ശൂന്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ പ്രശ്നത്തിന്റെ ഹൃദയം, ഭരണപരമായ ഏകോപനക്കുറവിലാണ്. കേരളവും ലക്ഷദ്വീപും തമ്മിൽ മൃതദേഹ ഗതാഗതത്തിനും സംസ്കാരത്തിനും ഒരു സ്ഥിരമായ പ്രോട്ടോക്കോൾ ഇല്ല. വിമാന സർവീസുകൾ പരിമിതമാണ്, കപ്പൽ സർവീസുകൾ സ്ഥിരതയില്ലാത്തതാണ്, അനുമതികൾക്കുള്ള നടപടിക്രമങ്ങൾ വൈകുന്നു. “മരണം ഒരു അടിയന്തരാവസ്ഥയാണ്… പക്ഷേ നമ്മുടെ സംവിധാനം അതിനെ ഒരു ഫയലായി കാണുന്നു,” എന്ന് ഒരു ഉദ്യോഗസ്ഥൻ സമ്മതിക്കുന്നു. ഈ വാക്കുകൾ, ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ തുറന്ന് കാണിക്കുന്നു സമയം കാത്തിരിക്കാത്ത ഒരു അവസ്ഥയെ, സമയം ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയിലൂടെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമം.
അഗത്തി ദ്വീപിലെ റിസ്വാന്റെ അനുഭവം, ഈ സംവിധാനത്തിന്റെ മനുഷ്യച്ചെലവ് വ്യക്തമാക്കുന്നു. “അച്ഛൻ കൊച്ചിയിൽ മരിച്ചപ്പോൾ ഞങ്ങൾ എല്ലാം ശ്രമിച്ചു… പക്ഷേ സമയം പോയി. അവനെ അവിടെ തന്നെ ഖബറടക്കി. എനിക്ക് അവസാനമായി അച്ഛന്റെ മുഖം കാണാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല.” ഈ വാക്കുകൾ, ഒരു വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖമല്ല — അത് ഒരു ഘടനാപരമായ അനീതിയുടെ തെളിവാണ്.
മതപരമായ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഈ പ്രശ്നം കൂടുതൽ ഗുരുതരമാവുന്നു. ഇസ്ലാമിക ആചാരപ്രകാരം, മരണത്തിനു ശേഷം വേഗത്തിൽ ഖബറടക്കൽ നിർബന്ധമാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെ കുടുംബങ്ങൾക്കു മുന്നിൽ രണ്ട് വഴികൾ മാത്രം കാത്തിരിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ അന്യദേശത്ത് അടക്കം ചെയ്യുക. “ഇത് ഒരു ലോജിസ്റ്റിക് പ്രശ്നമല്ല… ഒരു മനുഷ്യന്റെ അവസാന ബഹുമതിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നമാണ്,” എന്ന് മനുഷ്യവകാശ പ്രവർത്തകൻ ഉബൈസ് സ്സൈനലബ്ദീൻ പറയുന്നു.
കോവിഡ് കാലത്ത്, ഈ രാജ്യത്തിന് അടിയന്തര സാഹചര്യങ്ങളിൽ മൃതദേഹ ഗതാഗതത്തിന് സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന്, ആ മാതൃക കാണാതായിരിക്കുന്നു. “ആവശ്യം വന്നപ്പോൾ സംവിധാനം ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ അത് നിലനിർത്താൻ കഴിയാത്തത് എന്തുകൊണ്ട്?” കൊച്ചയിലെ ഒരു മുൻ ആരോഗ്യ വകുപ്പ് ഉദ്യോഗസ്തൻൻ്റെ തന്നെ ചോദ്യത്തിന് ഇന്നും വ്യക്തമായ മറുപടി ഇല്ല. ലക്ഷദ്വീപിൻ്റെ മരിക്കുന്ന മൃതദ്ദേഹങ്ങൾ മാന്യമായ ഖബർ ഇടം ഒരുക്കുവാൻ മാനേജ്മെൻ്റ് സംവിധാനം ഇല്ല ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക് കേരളത്തിൽ സ്ഥിരമായ ഒരു സംസ്കാര സ്ഥലം ഇല്ല. ആശുപത്രികൾക്കും ഭരണകൂടങ്ങൾക്കും ഇടയിൽ, മൃതദേഹങ്ങളുടെ ഗതാഗതത്തിനും സംസ്കാരത്തിനും ഒരു ഏകോപിത സംവിധാനം ഇല്ല.ഇതിന്റെ ഫലമായി, മൃതദേഹങ്ങൾ പലപ്പോഴും:
താൽക്കാലികമായി സൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു
അന്യമായ കബർസ്ഥാനങ്ങളിൽ അടക്കം ചെയ്യപ്പെടുന്നു
ചിലപ്പോൾ രേഖകളില്ലാതെ മറഞ്ഞുപോകുന്നു
“ഒരു മനുഷ്യൻ മരിച്ചശേഷം, അവന്റെ ഖബറിന്റെ സ്ഥലം പോലും കുടുംബത്തിന് അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, അത് എന്താണ്?” മാനേജ്മെൻ്റ് കൺസൾട്ടൻ്റ് മുഹമ്മദ്ദ് ഐക്കൺൻ്റെവാക്കുകൾ സംവിധാനങ്ങൾമറേണ്ടതുണ്ട്എന്ന ഓർമ്മപെടുത്തലാണ്
ഈ പ്രശ്നത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഭയാനകമായ ഭാഗം, ഇത് പലപ്പോഴും രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നില്ല എന്നതാണ്. എത്ര മൃതദേഹങ്ങൾ കേരളത്തിൽ തന്നെ അടക്കം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, എത്ര കുടുംബങ്ങൾ അവരുടെ പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ കബറിടം കണ്ടെത്താനാകാതെ വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം കരയുന്നു ഇതിന് കൃത്യമായ കണക്കുകൾ ഇല്ല. ഈ കഥകൾ റിപ്പോർട്ടുകളാകുന്നില്ല; അവ ഓർമ്മകളായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു. “ഓരോ ഓഫിസും ഞങ്ങളെ മറ്റൊന്നിലേക്ക് അയച്ചു… ഒടുവിൽ സമയം പോയി,” എന്ന് ഒരു കുടുംബാംഗത്തിന്റെ വാക്കുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത്, ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ചിതറലാണ്.കേരളത്തിലെ പല പ്രദേശങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് നഗരപ്രദേശങ്ങളിൽ, ഖബർസ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥലം പരിമിതമാണ്. സ്വദേശികൾക്കുപോലും സ്ഥലം ലഭിക്കാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ, ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക് അവിടെ ഖബറടക്കാൻ അനുമതി ലഭിക്കാത്ത സംഭവങ്ങൾ വർദ്ധിച്ചുവരികയാണ്.
“മഹലിൽ സ്ഥലം ഇല്ല” എന്ന ഒരു വാക്ക്, ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ അവസാന പ്രതീക്ഷയെ തകർക്കാൻ മതിയാകുന്നു. “ഞങ്ങൾ അപേക്ഷിച്ചു… പണം നൽകാമെന്ന് പറഞ്ഞു… പക്ഷേ അവർ പറഞ്ഞു — ‘ഇത് നാട്ടുകാരുടെ ഖബർസ്ഥാനാണ്’,” എന്ന് മിനിക്കോയി ദ്വീപിൽ നിന്നുള്ള ഹബീബയുടെ വാക്കുകൾ. അവളുടെ ഭർത്താവ് കേരളത്തിൽ മരിച്ചപ്പോൾ, മൂന്ന് ദിവസം അവർ കാത്തിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ഒരു ചെറിയ സ്വകാര്യ സ്ഥലത്ത് അടക്കം ചെയ്യേണ്ടിവന്നു — ഔദ്യോഗിക രേഖകളില്ലാതെ.ഇസ്ലാമിക ആചാരപ്രകാരം, ഒരു ഖബറിന് ഒരു സ്ഥലം മാത്രമല്ല, ഒരു സ്മരണയുടെ കേന്ദ്രമാണ്. കുടുംബങ്ങൾ അവിടെ എത്തി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, ഓർമ്മകൾ പങ്കിടുന്നു, ബന്ധം നിലനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ, ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക്, ഈ ബന്ധം പലപ്പോഴും വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുന്നു. “ഖബർ ഇല്ലാത്തത്, ഒരു മനുഷ്യൻ പൂര്ണമായി മറഞ്ഞുപോയതുപോലെയാണ്,” എന്ന് ഒരു മതപണ്ഡിതൻ പറയുന്നുഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾ ഒരു വ്യക്തമായ ആവശ്യം ഉയർത്തുന്നു കേരളത്തിൽ ഒരു സ്ഥിരമായ സംസ്കാര സ്ഥലം. “ഞങ്ങൾക്ക് ഒരു സ്ഥലം വേണം… നമ്മുടെ ആളുകളെ മാന്യമായി ഖബറടക്കാൻ… കുടുംബങ്ങൾക്ക് വരാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സ്ഥലം,” എന്ന് കൊച്ചിയിൽ താമസിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രതിനിധി പറയുന്നു. ഈ ആവശ്യം ഒരു മതപരമായ ആവശ്യകത മാത്രമല്ല; അത് ഒരു അടിസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശമാണ്.
ഈ ആവശ്യം, ഒരു മതപരമായ ആവശ്യകത മാത്രമല്ല. ഇത് ഒരു സാമൂഹിക നീതിയുടെ ചോദ്യമാണ്. ഒരു സമൂഹം, മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന്റെ മരണാനന്തര അവകാശത്തെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നത്, അതിന്റെ മാനുഷികതയുടെ അളവാണ്. ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക്, കേരളം ജീവിക്കാൻ ഒരു ഇടമാണ് എന്നാൽ, മരിക്കാൻ പോലും ഒരു സ്ഥലം ഇല്ലെങ്കിൽ, ആ ബന്ധത്തിന്റെ അർത്ഥം എന്താണ്?ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മാനുഷികത, അതിന്റെ ജീവനുള്ളവരെ മാത്രമല്ല, മരിച്ചവരെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ലക്ഷദ്വീപ് നിവാസികൾക്ക് ഇന്ന് നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നത് ഒരു സേവനം മാത്രമല്ല അവരുടെ അവസാന അവകാശമാണ്. ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അവർ ഈ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; എന്നാൽ മരിച്ചശേഷം, അവർ ഒരു അന്യമായ മണ്ണിൽ മറഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ, ആ സമൂഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം എവിടെ അവസാനിക്കുന്നു?
“ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഞങ്ങൾ ഇന്ത്യക്കാരാണ്… മരിച്ചാൽ, ഞങ്ങൾ ആരുടേതാണ്?” അന്ത്രോത്ത് ദ്വീപ് നിവാസി ജലീലിൽ ൻ്റെ ചോദ്യം, ഈ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ സമാപനമാണ്.
ഈ ചോദ്യം ഇന്നും മറുപടി കാത്തിരിക്കുന്നു — ഒരു ഖബറില്ലാത്ത ഓർമ്മയിൽ, ഒരു കടലിന്റെ മറുവശത്ത്, ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ കണ്ണീരിൽ.