ഇന്ത്യ ഇന്ന് ഒരു വിചിത്രമായ വൈരുധ്യത്തിന്റെ നടുവിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്. രാജ്യത്തിന്റെ നഗരങ്ങൾ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത വിധം വളരുകയാണ്. ആകാശം മുട്ടുന്ന അപ്പാർട്ടുമെന്റുകൾ, ലക്ഷക്കണക്കിന് ചതുരശ്രയടി വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഐടി പാർക്കുകൾ, സ്വകാര്യ ടൗൺഷിപ്പുകൾ, ഗേറ്റഡ് കമ്മ്യൂണിറ്റികൾ, മെട്രോ റെയിലുകൾ, എക്സ്പ്രസ് ഹൈവേകൾ വികസനത്തിന്റെ എല്ലാ ദൃശ്യചിഹ്നങ്ങളും നഗരങ്ങളുടെ മുഖച്ഛായ മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വികസനത്തിന്റെ മിന്നുന്ന ഉപരിതലത്തിനടിയിൽ മറ്റൊരു ഇന്ത്യ രൂപംകൊള്ളുകയാണ്. സ്വന്തം നഗരങ്ങളിൽ തന്നെ അന്യരാക്കപ്പെടുന്ന ജനങ്ങളുടെ ഇന്ത്യ. ജീവിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് പതുക്കെ പുറത്താക്കപ്പെടുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ ഇന്ത്യ. സ്വന്തം നാട്ടിൽ വീട് എന്നത് എത്തിപ്പിടിക്കാനാവാത്ത സ്വപ്നമായി മാറുന്ന യുവതലമുറയുടെ ഇന്ത്യ.
ഇന്ത്യയിലെ ഭവനപ്രശ്നം വീടുകളുടെ അഭാവത്തിന്റെ പ്രശ്നമല്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് അധികാരത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥതയുടെ പ്രശ്നമാണ്. സമ്പത്തിന്റെ പുനർവിതരണത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. നഗരങ്ങൾ ആരുടേതാണ് എന്ന രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. കാരണം ഒരു സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യർക്ക് താമസിക്കാൻ വീടുകൾ ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും ലക്ഷക്കണക്കിന് വീടുകൾ ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അവിടെ പ്രശ്നം നിർമ്മാണത്തിന്റെ കുറവല്ല. വിതരണം ചെയ്യുന്ന രീതിയിലാണ് പ്രശ്നം. അവകാശങ്ങളുടെ ഘടനയിലാണ് പ്രശ്നം.
സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കാണാം. ഒരുകാലത്ത് സമ്പത്ത് ഉൽപ്പാദനത്തിലൂടെയായിരുന്നു സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. കൃഷിയിലൂടെയും വ്യവസായത്തിലൂടെയും തൊഴിൽശക്തിയിലൂടെയും. എന്നാൽ നവലിബറൽ സാമ്പത്തിക നയങ്ങളുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഭൂമിയും റിയൽ എസ്റ്റേറ്റും സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രധാന ഉപാധികളിലൊന്നായി മാറി. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലെ വലിയ സമ്പത്തുകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഭൂമി സ്വന്തമായുള്ളവർക്ക് കൂടുതൽ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. ഭൂമിയില്ലാത്തവർ കൂടുതൽ കൂടുതൽ പിന്നിലാകുന്നു.
ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഏറ്റവും ദൃശ്യമായ രൂപമാണ് നഗരങ്ങളിലെ ഭവന അസമത്വം. ഒരു നഗരത്തിലെ ഭൂമിയുടെ വില ഉയരുമ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് നേട്ടമുണ്ടാകുന്നത് അവിടെ ജീവിക്കുന്ന മുഴുവൻ ജനങ്ങൾക്കും അല്ല. ഭൂമി കൈവശമുള്ള ഒരു ചെറിയ വിഭാഗത്തിനാണ്. എന്നാൽ ആ വില ഉയരാൻ കാരണമാകുന്നത് പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ നിക്ഷേപങ്ങളാണ്. ഒരു പുതിയ റോഡ് വരുന്നു. ഒരു മെട്രോ സ്റ്റേഷൻ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു തുറമുഖം വികസിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ഐടി പാർക്ക് ആരംഭിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ജനങ്ങളുടെ നികുതിപ്പണം ഉപയോഗിച്ചാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലമായി ഉയരുന്ന ഭൂമിയുടെ മൂല്യം സ്വകാര്യ സമ്പത്തായി മാറുന്നു. പൊതുസമ്പത്ത് സ്വകാര്യ സമ്പത്തായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഈ പ്രക്രിയയാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യൻ നഗരവികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
കൊച്ചി നഗരത്തെ ഉദാഹരണമായി എടുത്താൽ ഈ യാഥാർത്ഥ്യം വ്യക്തമായി കാണാം. ഒരുകാലത്ത് വ്യാപാര തുറമുഖവും ചെറുകിട വ്യവസായ കേന്ദ്രവുമായിരുന്ന നഗരം ഇന്ന് റിയൽ എസ്റ്റേറ്റിന്റെ ഏറ്റവും സജീവമായ വിപണികളിലൊന്നായി മാറിയിരിക്കുന്നു. കാക്കനാട് മുതൽ മരട് വരെയും ഇടപ്പള്ളി മുതൽ വല്ലാർപാടം വരെയും ഭൂമിയുടെ വിലകൾ സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ സങ്കൽപ്പത്തിനും അപ്പുറത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്നു. മെട്രോ റെയിൽ, ഇൻഫോപാർക്ക്, സ്മാർട്ട് സിറ്റി, ദേശീയപാത വികസനം, വാട്ടർ മെട്രോ, വിഴിഞ്ഞം തുറമുഖവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക പ്രതീക്ഷകൾ ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ഭൂമിയെ ഒരു നിക്ഷേപ വസ്തുവാക്കി മാറ്റി. നഗരത്തിലെ ഒരു വലിയ വിഭാഗം ആളുകൾക്ക് താമസിക്കാൻ വേണ്ടിയല്ല ഭൂമി വാങ്ങുന്നത്. വില കൂടാനാണ് വാങ്ങുന്നത്. അവിടെ ജീവിക്കാൻ വേണ്ടിയല്ല ഫ്ളാറ്റുകൾ വാങ്ങുന്നത്. നിക്ഷേപം സൂക്ഷിക്കാൻ വേണ്ടിയാണ് വാങ്ങുന്നത്.
ഇതാണ് ഭവനപ്രശ്നത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം. വീട് ഒരു മനുഷ്യാവകാശത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പന്നമായി മാറുന്ന നിമിഷം മുതൽ അസമത്വം അനിവാര്യമാകുന്നു. കാരണം വിപണി വീടിനെ കാണുന്നത് ഒരു ചരക്കായാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ വീടിനെ കാണുന്നത് സുരക്ഷയായാണ്. ഈ രണ്ട് കാഴ്ചപ്പാടുകൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ് ആധുനിക നഗരങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി.
ഇന്ത്യയിലെ നഗരവികസനത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷയിൽ “താങ്ങാനാവുന്ന പാർപ്പിടം” എന്ന വാക്ക് ഇടയ്ക്കിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാറുണ്ട്. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നഗരങ്ങളുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രം തന്നെ ദരിദ്രർക്കെതിരായി പുനർക്രമീകരിക്കപ്പെടുകയാണ്. നഗരത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാഗങ്ങളിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന പല സമൂഹങ്ങളും ക്രമേണ പുറന്തള്ളപ്പെടുന്നു. വാടക ഉയരുന്നു. ഭൂവില ഉയരുന്നു. ജീവിതച്ചെലവ് ഉയരുന്നു. ഒടുവിൽ അവർ നഗരത്തിന്റെ അതിർത്തികളിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടിവരുന്നു. ഇത് ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെയുള്ള ഒഴിപ്പിക്കൽ അല്ല. എന്നാൽ അതിനേക്കാൾ ഫലപ്രദമായ സാമ്പത്തിക ഒഴിപ്പിക്കലാണ്.
ഒരു മത്സ്യത്തൊഴിലാളി കുടുംബം തീരത്ത് നിന്ന് മാറിപ്പോകുന്നു. ഒരു ചെറുകിട തൊഴിലാളി കുടുംബം നഗരമധ്യത്തിൽ നിന്ന് പ്രാന്തപ്രദേശത്തേക്ക് മാറുന്നു. ഒരു വാടകക്കാരൻ ഓരോ വർഷവും കൂടുതൽ ദൂരെയുള്ള പ്രദേശത്തേക്ക് മാറുന്നു. നഗരം ക്രമേണ സമ്പന്നരുടെ അധീനതയിലാകുന്നു. ദരിദ്രർ നഗരത്തിന് പുറത്തേക്ക് നീക്കപ്പെടുന്നു. വികസനം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ പ്രക്രിയയുടെ മറ്റൊരു പേര് സാമൂഹിക സ്ഥാനഭ്രംശമാണ്.
കേരളത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ പ്രശ്നത്തിന് മറ്റൊരു മുഖമുണ്ട്. സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഇന്ന് വലിയ തോതിൽ ആശ്രയിക്കുന്നത് അതിഥിത്തൊഴിലാളികളെയാണ്. നിർമ്മാണ മേഖല മുതൽ ഹോട്ടൽ മേഖല വരെ, ഫാക്ടറികൾ മുതൽ കൃഷി വരെ, നഗരജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളിലും അവരുടെ സാന്നിധ്യം അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ അവരുടെ പാർപ്പിട സാഹചര്യങ്ങൾ പരിശോധിച്ചാൽ ഒരു വലിയ വിരോധാഭാസം കാണാം. അവർ നിർമ്മിക്കുന്ന കെട്ടിടങ്ങളിൽ അവർക്ക് താമസിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. അവർ നിർമ്മിക്കുന്ന നഗരങ്ങളിൽ അവർക്ക് പൗരത്വമില്ല. അവർ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ആവശ്യമാണ്. പക്ഷേ നഗരാസൂത്രണത്തിൽ അവർ അദൃശ്യരാണ്.
ഇത് വെറും ഭരണപരമായ വീഴ്ചയല്ല. ഇത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനം തന്നെയാണ്. നഗരവികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ആരെ ഉൾപ്പെടുത്തണം, ആരെ ഒഴിവാക്കണം എന്ന തീരുമാനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. തൊഴിലാളിയുടെ വീട് വികസന പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാകുന്നില്ല. എന്നാൽ നിക്ഷേപകന്റെ ഫ്ളാറ്റ് വികസനത്തിന്റെ ചിഹ്നമാകുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ രണ്ടാം സ്ഥാനത്തേക്ക് നീങ്ങുകയും ആസ്തിയുടെ മൂല്യം ഒന്നാം സ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയരുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വാഭാവിക ഫലമാണിത്.
ഇന്ത്യയിലെ അസമത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളിൽ പലപ്പോഴും വരുമാനത്തെക്കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ഭാവിയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹിക വിഭജനം വരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരിക്കില്ല. ആസ്തിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരിക്കും. ഭൂമിയുള്ളവരും ഭൂമിയില്ലാത്തവരും തമ്മിൽ. വീടുള്ളവരും വീടില്ലാത്തവരും തമ്മിൽ. കാരണം വരുമാനം തൊഴിലിലൂടെ നേടാം. എന്നാൽ ഭൂമി ചരിത്രത്തിലൂടെയും അവകാശത്തിലൂടെയും പാരമ്പര്യത്തിലൂടെയും ആണ് ലഭിക്കുന്നത്. ഒരു കുടുംബത്തിന് സ്വന്തമായി വീട് ഉണ്ടായാൽ അവരുടെ മക്കൾക്ക് ഒരു സുരക്ഷാ വലയം ലഭിക്കുന്നു. വീടില്ലാത്ത കുടുംബങ്ങളുടെ മക്കൾക്ക് ആ സുരക്ഷ ലഭിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഭവന അസമത്വം തലമുറകളിലേക്ക് പകരുന്നു.
ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ ഫലം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലുള്ള മാറ്റമാണ്. നഗരങ്ങൾ ഒരുകാലത്ത് വിവിധ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കുന്ന പൊതുസ്ഥലങ്ങളായിരുന്നു. ഇന്ന് അവ ക്രമേണ സാമ്പത്തികമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട മേഖലകളായി മാറുന്നു. സമ്പന്നരുടെ ഗേറ്റഡ് കമ്മ്യൂണിറ്റികൾ ഒരു വശത്ത്. തൊഴിലാളി കോളനികൾ മറ്റൊരു വശത്ത്. സ്വകാര്യ സുരക്ഷയുള്ള ടൗൺഷിപ്പുകൾ ഒരു വശത്ത്. അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളില്ലാത്ത വാടകമുറികൾ മറ്റൊരു വശത്ത്. ഒരേ നഗരത്തിൽ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ലോകങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.
ഈ വിഭജനം കേവലം സാമ്പത്തികമല്ല. അത് സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമാണ്. കാരണം ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കാത്ത സമൂഹങ്ങൾക്ക് പരസ്പരം മനസ്സിലാക്കാനും കഴിയില്ല. ഒരു നഗരത്തിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നരും ഏറ്റവും ദരിദ്രരും വ്യത്യസ്ത ലോകങ്ങളിൽ ജീവിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പൊതുവേദി ചുരുങ്ങുന്നു. പൊതുതാൽപര്യം എന്ന ആശയം തന്നെ ദുർബലമാകുന്നു.
ഇന്ത്യയിലെ ഭവന അസമത്വം അതിനാൽ ഒരു പാർപ്പിട പ്രതിസന്ധി മാത്രമല്ല. അത് സാമൂഹിക നീതിയുടെ പ്രതിസന്ധിയാണ്. അത് വികസനത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധിയാണ്. അത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധിയാണ്. നഗരങ്ങളെ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതാവശ്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസൂത്രണം ചെയ്യണോ, അതോ ഭൂമിയുടെ വിപണി മൂല്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസൂത്രണം ചെയ്യണോ എന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധിയാണ്.
ഇന്ന് ഇന്ത്യൻ നഗരങ്ങൾ ഒരു വഴിത്തിരിവിലാണ്. ഒരു വഴി നഗരങ്ങളെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ നിക്ഷേപ വസ്തുക്കളാക്കി മാറ്റുന്ന വഴിയാണ്. മറ്റൊരു വഴി നഗരങ്ങളെ ജീവിക്കാൻ പറ്റുന്ന ജനാധിപത്യ ഇടങ്ങളായി സംരക്ഷിക്കുന്ന വഴിയാണ്. ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സാമ്പത്തികം മാത്രം നിർണയിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. രാഷ്ട്രീയം നിർണയിക്കുന്നതാണ്. സമൂഹം നിർണയിക്കുന്നതാണ്.
കാരണം ഒടുവിൽ ഒരു നഗരം കോൺക്രീറ്റിന്റെ കൂട്ടായ്മയല്ല. അത് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ്മയാണ്. ഒരു വീടിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ വിപണി വിലയിലല്ല. അതിനുള്ളിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ സുരക്ഷയിലാണ്. വികസനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ ഉയർന്ന കെട്ടിടങ്ങളുടെ എണ്ണമല്ല. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും സാധാരണ മനുഷ്യന് സുരക്ഷിതമായ ഒരു മേൽക്കൂര ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ്.
ആ ചോദ്യത്തിന് ഇന്ത്യയ്ക്ക് ഇനിയും തൃപ്തികരമായ ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ നഗരങ്ങളുടെ മിന്നുന്ന വെളിച്ചങ്ങൾക്കപ്പുറം നോക്കുമ്പോൾ കാണുന്നത് വികസനത്തിന്റെ കഥയല്ല; ഭവന അസമത്വത്തിന്റെ നിശബ്ദമായ ഒരു അടിയൊഴുക്കാണ്. അത് ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായി രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചയുടെ കേന്ദ്രത്തിലെത്തിയിട്ടില്ല. എന്നാൽ വരാനിരിക്കുന്ന കാലത്ത് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹിക ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നായി അത് മാറുമെന്നതിൽ സംശയമില്ല.