ഹർഷിനയുടെ വയറ്റിൽ അഞ്ചുവർഷം കിടന്നത് ഒരു ചവണ മാത്രമല്ല. കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യസംവിധാനത്തിന്റെ അഹങ്കാരവും ഉത്തരവാദിത്തമില്ലായ്മയും

ഒരു സ്ത്രീയുടെ വയറ്റിൽ പന്ത്രണ്ട് ഇഞ്ച് നീളമുള്ള ഒരു സ്റ്റീൽ ചവണ അഞ്ചുവർഷം കിടന്നു. അവൾ വേദനകൊണ്ട് ആശുപത്രികളിൽ കയറിയിറങ്ങി. ഡോക്ടർമാരെ കണ്ടു. മരുന്നുകൾ കഴിച്ചു. പരിശോധനകൾ നടത്തി. ആരും കാരണം കണ്ടെത്തിയില്ല. ഒടുവിൽ ഒരു സിറ്റി സ്കാനിൽ സത്യം പുറത്തുവന്നു — കോഴിക്കോട് മെഡിക്കൽ കോളജിൽ നടത്തിയ സിസേറിയൻ ശസ്ത്രക്രിയയ്ക്കിടെ മറന്നുവച്ച ആർട്ടറി ഫോർസെപ്സ് അവളുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ തന്നെയുണ്ടായിരുന്നു. സാധാരണ ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഇത് കേൾക്കുമ്പോൾ ആദ്യം സംഭവിക്കേണ്ടത് എന്താണ്? ആശുപത്രി തെറ്റ് സമ്മതിക്കണം. രോഗിയോട് മാപ്പുപറയണം. ഉത്തരവാദികളെ കണ്ടെത്തണം. ഭാവിയിൽ ഇത് ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാൻ നടപടിയെടുക്കണം. പക്ഷേ കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യസംവിധാനം ആദ്യം ചെയ്തത് സത്യം നിഷേധിക്കുകയായിരുന്നു. “ഇത് ഞങ്ങളുടെ ആശുപത്രിയിൽ നിന്നുള്ളതല്ല”, “മുമ്പ് സ്വകാര്യ ആശുപത്രിയിൽ നടത്തിയ സിസേറിയനിലേതാകാം”, “കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യരംഗത്തെ അപകീർത്തിപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമമാണ്” — ഒരു സ്ത്രീയുടെ വയറ്റിൽ നിന്ന് ചവണ പുറത്തെടുത്ത ശേഷവും അവളെ വിശ്വസിക്കാൻ തയ്യാറാകാത്ത സിസ്റ്റമാണ് നാം ലോകോത്തരമെന്ന് അഭിമാനത്തോടെ വിളിക്കുന്നത്.

കോഴിക്കോട് മെഡിക്കൽ കോളജ് ചെറിയ ആശുപത്രിയല്ല. മലബാറിലെ പാവപ്പെട്ട സ്ത്രീകളുടെ അവസാന ആശ്രയമാണ് അത്. വർഷം ഇരുപതിനായിരത്തിലധികം പ്രസവങ്ങൾ നടക്കുന്ന, ദിവസേന അമ്പതിലേറെ കുഞ്ഞുങ്ങൾ ജനിക്കുന്ന സ്ഥാപനം. അവിടെ ഒരു സ്ത്രീയുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ സർജിക്കൽ ഉപകരണം മറന്നുവയ്ക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് ഗുരുതരമായ ചികിത്സാപ്പിഴവാണ്. പക്ഷേ അതിലും ഗുരുതരമായത്, ആ പിഴവ് തെളിഞ്ഞ ശേഷവും മുഴുവൻ സംവിധാനവും ഒന്നടങ്കം അതിനെ നിഷേധിക്കാൻ ഇറങ്ങിപ്പുറപ്പെട്ടതാണ്. ഇവിടെ ഹർഷിനയുടെ സമരം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ദുരിതത്തിൽ നിന്ന് വളരെ വലിയ രാഷ്ട്രീയ-നൈതിക ചോദ്യമായി മാറുന്നു. കാരണം ഇത് ഒരു ഡോക്ടറുടെ തെറ്റിനെക്കുറിച്ചുള്ള കഥയല്ല; ഒരു സിസ്റ്റം സ്വയം രക്ഷിക്കാൻ എത്ര ദൂരം പോകും എന്നതിന്റെ കഥയാണ്.

പോലീസ് അന്വേഷണം ഒടുവിൽ സത്യം കണ്ടെത്തി. ചവണ കോഴിക്കോട് മെഡിക്കൽ കോളജിലേതാണെന്ന് തെളിഞ്ഞു. പക്ഷേ അതിനുശേഷവും ആരോഗ്യവകുപ്പ് വഴങ്ങിയില്ല. മെഡിക്കൽ ബോർഡുകൾ രൂപീകരിച്ചു. റിപ്പോർട്ടുകൾ എഴുതി. പോലീസിന്റെ കണ്ടെത്തലിനെ തള്ളിക്കളഞ്ഞു. ഒരു സ്ത്രീയുടെ ശരീരത്തിലുണ്ടായ യാഥാർത്ഥ്യത്തേക്കാൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതിച്ഛായ പ്രധാനമാണെന്ന് സിസ്റ്റം തുറന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഇവിടെ നമുക്ക് ഒരു അസ്വസ്ഥ സത്യം നേരിടേണ്ടിവരുന്നു: കേരളത്തിൽ മെഡിക്കൽ നെഗ്ലിജൻസ് സംഭവിക്കുമ്പോൾ രോഗിക്ക് നീതി കിട്ടുക അത്യന്തം പ്രയാസകരമാണ്. കാരണം ഡോക്ടർമാരെ അന്വേഷിക്കുന്നത് ഡോക്ടർമാരാണ്. ആശുപത്രികളെ വിലയിരുത്തുന്നത് ആശുപത്രികളാണ്. മെഡിക്കൽ ബോർഡുകൾ പലപ്പോഴും രോഗിയുടെ നീതിക്കായുള്ള സംവിധാനമല്ല, സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതിരോധഭിത്തിയായി മാറുന്നു. “നിനക്ക് സംഭവിച്ചതെന്ന് നീ പറയുന്നത് ഞങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല” — അതായിരുന്നു ഹർഷിനയോട് സിസ്റ്റം പറഞ്ഞ യഥാർത്ഥ വാക്ക്. ഒരു രോഗിക്ക് അതിലും വലിയ അപമാനം വേറെയുണ്ടോ?

ഈ സംഭവത്തിൽ മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യമുണ്ട്. ഹർഷിന ഒരു വലിയ കുടുംബത്തിൽപ്പെട്ട ആളല്ല. അധികാരബന്ധങ്ങളില്ല. പണത്തിന്റെ ബലമില്ല. ഒരു സാധാരണ സ്ത്രീയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൾക്ക് നീതി കിട്ടാൻ അഞ്ചുവർഷം തെരുവിൽ നിൽക്കേണ്ടിവന്നു. ഒരു ഉന്നത ഉദ്യോഗസ്ഥന്റെ ഭാര്യയ്ക്കോ, സമ്പന്ന കുടുംബത്തിലെ സ്ത്രീയ്ക്കോ, രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനമുള്ള ഒരാള്ക്കോ സംഭവിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ആരോഗ്യവകുപ്പ് ഇത്ര നിസ്സംഗമായേനെയോ? ഈ ചോദ്യമാണ് കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യരംഗത്തിന്റെ വർഗീയ സ്വഭാവത്തെ തുറന്നുകാട്ടുന്നത്. “പാവങ്ങളുടെ ആരോഗ്യസംവിധാനം” എന്ന് നമ്മൾ പ്രശംസിക്കുന്ന സംവിധാനത്തിൽ പാവങ്ങളുടെ വേദനയ്ക്ക് എത്ര വിലയുണ്ട്?

ഹർഷിനയുടെ സമരം അതുകൊണ്ടാണ് ചരിത്രപരമാകുന്നത്. അവൾ നഷ്ടപരിഹാരത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം പോരാടിയില്ല. രോഗിയുടെ മാന്യതയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ് പോരാടിയത്. “ഡോക്ടർ പറഞ്ഞാൽ അതാണ് അന്തിമസത്യം” എന്ന ഫ്യൂഡൽ മനോഭാവത്തിനെതിരെയാണ് പോരാടിയത്. ആശുപത്രികൾ ദൈവാലയങ്ങളല്ലെന്നും അവിടെ തെറ്റുകൾ സംഭവിക്കാമെന്നും ആ തെറ്റുകൾ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടണമെന്നും അവൾ സമൂഹത്തെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഹർഷിന ഒരാളല്ല; സർക്കാർ ആശുപത്രികളിൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ടും അവഗണിക്കപ്പെട്ടും ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടും പോയ ആയിരക്കണക്കിന് രോഗികളുടെ പ്രതിനിധിയാണ്.

പുതിയ സർക്കാർ ഒടുവിൽ തെറ്റ് അംഗീകരിക്കുകയും ഹർഷിനയ്ക്ക് ജോലി നൽകുകയും ചെയ്തു. അതിനെതിരെ വിമർശനങ്ങൾ ഉയരുന്നു. “ഇനി എല്ലാവർക്കും ജോലി കൊടുക്കുമോ?”, “അർഹത മറികടന്ന് നിയമനം”, “രാഷ്ട്രീയ നാടകമത്രേ” എന്നൊക്കെ ആളുകൾ പറയുന്നു. ഈ വിമർശനങ്ങൾ ഭരണപരമായി കേൾക്കാൻ ശരിയായതുപോലെ തോന്നാം. പക്ഷേ ഇവിടെ ജോലി ഒരു ഔദാര്യമല്ല. അത് ഒരു സമ്മതപ്രഖ്യാപനമാണ്. “നിങ്ങളോട് അനീതി സംഭവിച്ചു” എന്ന് സിസ്റ്റം ഒടുവിൽ സമ്മതിക്കേണ്ടിവന്ന നിമിഷമാണ്. ഹർഷിനയ്ക്ക് കിട്ടിയത് ജോലി അല്ല; കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യസംവിധാനം അവളോട് ചെയ്ത അനീതിയുടെ ചെറിയൊരു തിരിച്ചടവാണ്.

കാരണം അഞ്ചുവർഷം ഒരു സ്ത്രീയുടെ വയറ്റിൽ ചവണ കിടന്നത് വെറും ചികിത്സാപ്പിഴവല്ല. അതൊരു സാമൂഹിക കുറ്റകൃത്യമാണ്. എന്നാൽ അതിലും വലിയ കുറ്റം എന്താണെന്നോ? അത് സംഭവിച്ചില്ലെന്ന് തെളിയിക്കാൻ ഒരു മുഴുവൻ സംവിധാനവും ശ്രമിച്ചതാണ്. അതാണ് ഈ കേസിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭീകരത. ഒരു ഡോക്ടറുടെ കൈവിട്ട പിഴവിനെക്കാൾ ഭയാനകമാണ് ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ കൂട്ടായ നിഷേധം. കാരണം വ്യക്തിപരമായ തെറ്റുകൾ തിരുത്താം. പക്ഷേ സ്ഥാപനപരമായ അഹങ്കാരം തിരുത്താൻ സമൂഹത്തിന്റെ ശക്തമായ ഇടപെടൽ വേണം.

ഹർഷിനയുടെ സമരം നമ്മെ നിർബന്ധിതരാക്കുന്ന ചില ചോദ്യങ്ങൾ ഉണ്ട്. സർക്കാർ ആശുപത്രികളിൽ സർജിക്കൽ ഉപകരണങ്ങൾ എണ്ണുന്ന സംവിധാനം യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടോ? മെഡിക്കൽ നെഗ്ലിജൻസ് അന്വേഷിക്കുന്ന ബോർഡുകൾ എത്ര സ്വതന്ത്രമാണ്? രോഗിയുടെ പരാതിയെ എന്തുകൊണ്ടാണ് ആരോഗ്യവകുപ്പ് ഉടൻ “സിസ്റ്റത്തിനെതിരായ ആക്രമണം” ആയി കാണുന്നത്? ഒരു ഡോക്ടറുടെ മാന്യത മാത്രമാണോ പ്രധാനപ്പെട്ടത്? രോഗിയുടെ മാന്യതയ്ക്ക് വിലയില്ലേ? ആരോഗ്യസംവിധാനത്തിന്റെ “ഇമേജ്” സംരക്ഷിക്കലാണോ പ്രധാന്യം, മനുഷ്യരുടെ ജീവനും വേദനയുമാണോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടി പറയാതെ “കേരള മോഡൽ” എന്ന് ആവർത്തിക്കുന്നത് വെറും പ്രചാരണമാത്രമാണ്.

ഒരു ഹർഷിനയുടെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. കേരളത്തിലെ ലക്ഷക്കണക്കിന് സാധാരണ രോഗികളുടെ പ്രശ്നമാണ്.

വൈദ്യനൈതികതയുടെ അടിസ്ഥാനതത്വം “Do no harm” എന്നതാണ് — “ദോഷം ചെയ്യരുത്”. എന്നാൽ തെറ്റ് സംഭവിക്കുമ്പോൾ അത് മറയ്ക്കുന്നതും ഒരു ദോഷമാണ്. രോഗിയുടെ വേദനയെ നിഷേധിക്കുന്നതും ഒരു പീഡനമാണ്. ഒരു സ്ത്രീയെ നീതിക്കായി തെരുവിൽ ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതയാക്കുന്നതും ആരോഗ്യസംവിധാനത്തിന്റെ പരാജയമാണ്.

ഹർഷിനയുടെ സമരം അതുകൊണ്ടുതന്നെ വെറും ഒരു മെഡിക്കൽ നെഗ്ലിജൻസ് കേസല്ല. അത് രോഗിയുടെ മാന്യതയ്ക്കായുള്ള സമരമാണ്. ഒരു സ്ത്രീയുടെ ശരീരം ആശുപത്രിയുടെ അധികാരപ്രകടനത്തിനുള്ള സ്ഥലമല്ലെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന സമരമാണ്. ആരോഗ്യരംഗത്ത് ഉത്തരവാദിത്തം വേണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്ന സമരമാണ്.

കേരളം യഥാർത്ഥത്തിൽ ലോകോത്തര ആരോഗ്യസംവിധാനമാണെന്ന് അവകാശപ്പെടണമെങ്കിൽ ഹർഷിനയെപ്പോലുള്ള സ്ത്രീകളുടെ ശബ്ദം കേൾക്കണം. അവരെ “സിസ്റ്റത്തിന്റെ ശത്രു”യായി കാണാതെ “സിസ്റ്റത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന മുന്നറിയിപ്പ്” ആയി കാണണം. കാരണം ഒരു ആരോഗ്യസംവിധാനത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ കെട്ടിടങ്ങളിലോ കണക്കുകളിലോ അല്ല; തെറ്റ് സംഭവിക്കുമ്പോൾ അത് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്.

അതിനാൽ ഹർഷിനയ്ക്ക് നൽകിയ ജോലി വെറും നിയമനം മാത്രമല്ല. ഒരു സമൂഹം വൈകിയെങ്കിലും പറഞ്ഞ ഒരു വാക്കാണ്:

“നിങ്ങളോട് തെറ്റ് സംഭവിച്ചു. നിങ്ങൾ മിണ്ടാതിരുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർക്ക് വഴിയൊരുങ്ങി.”

ഹർഷിനയുടെ വയറ്റിൽ അഞ്ചുവർഷം കിടന്നത് ഒരു ചവണ മാത്രമല്ല. കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യസംവിധാനത്തിന്റെ അഹങ്കാരവും ഉത്തരവാദിത്തമില്ലായ്മയും കൂടിയായിരുന്നു. ആ ചവണ പുറത്തെടുത്തത് ഡോക്ടർമാർ ആയിരിക്കാം. പക്ഷേ ആ അഹങ്കാരം പുറത്തെടുത്തത് ഹർഷിനയുടെ സമരമാണ്.