കേരളത്തിലും തമിഴ്നാട്ടിലും പുതിയ സർക്കാരുകളുടെ സത്യപ്രതിജ്ഞാ ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പായി “വന്ദേമാതരം” പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ആലപിക്കപ്പെട്ടത് വെറും ഔപചാരിക ദേശീയാചാരമല്ല. അത് ഇന്ത്യൻ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ സാംസ്കാരിക ദിശയെ കുറിച്ചുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രഖ്യാപനമാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങൾക്ക് മുകളിലായി കേന്ദ്രഭരണത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക നിയന്ത്രണം ഉറപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ഇത്തരം ചടങ്ങുകൾക്ക് പ്രത്യേക അർത്ഥമുണ്ട്.
ഗവർണർ എന്ന പദവി ഇന്ന് ഭരണഘടനാ മധ്യസ്ഥതയുടെ സ്ഥാനമല്ല; തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾക്ക് മുകളിലിരുന്ന് കേന്ദ്രത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഇച്ഛാശക്തി നടപ്പാക്കുന്ന ഒരു മേൽനോട്ട സംവിധാനമായി അത് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. നിയമസഭ പാസാക്കുന്ന ബില്ലുകൾ മാസങ്ങളോളം തടഞ്ഞുവയ്ക്കുകയും, മന്ത്രിസഭാ തീരുമാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളെ പൊതുവേദികളിൽ അപമാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഗവർണർമാർ ഫെഡറലിസത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ തന്നെ വെല്ലുവിളിക്കുകയാണ്. അതേ ഗവർണർ സാന്നിധ്യത്തിലാണ് “വന്ദേമാതരം” പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ആലപിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നത് യാദൃശ്ചികമല്ല. അധികാരം എല്ലായ്പ്പോഴും തന്റെ രാഷ്ട്രീയ അജണ്ടയെ സാംസ്കാരിക ആചാരങ്ങളാക്കി മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കും.
Bankim Chandra Chattopadhyay എഴുതിയ Anandamath എന്ന നോവലിൽ ഉൾപ്പെട്ട ഗാനമാണ് Vande Mataram. എന്നാൽ ആ ഗാനം ഒരു ശൂന്യത്തിൽ നിന്നല്ല ജനിച്ചത്. മുസ്ലിം ഭരണാധികാരികളെ അധിനായകരായും ഹിന്ദു സന്യാസിമാരെ ദേശത്തിന്റെ രക്ഷകരായും ചിത്രീകരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ-മതപരമായ ഒരു സങ്കൽപ്പ ലോകത്തിനുള്ളിലാണ് അത് രൂപപ്പെട്ടത്. ദേശം ഒരു ദേവിയാണ്; ആ ദേവിയെ സംരക്ഷിക്കാൻ “ഭക്തർ” ആയുധമെടുക്കണം ഇതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
ഇതാണ് പിന്നീട് ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്ര ചിന്തയായി മാറുന്നത്. “രാജ്യം” ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ പൗരസമൂഹമല്ല; അത് ഒരു വിശുദ്ധ ദേവഭൂമിയാണ്. അതിനാൽ തന്നെ പൗരത്വം രാഷ്ട്രീയ അവകാശമല്ല, വിശ്വാസപരമായ അനുസരണയായി മാറുന്നു. ഭരണഘടനയോടുള്ള ബഹുമാനത്തേക്കാൾ “മാതൃഭൂമി”യോടുള്ള ഭക്തിയാണ് നിർണ്ണായകമാകുന്നത്. അപ്പോൾ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പൗരൻ ശത്രുവായി മാറും. വിമർശനം ദേശദ്രോഹമാകും.
ഇവിടെയാണ് “വന്ദേമാതരം” ഒരു ഗാനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു രാഷ്ട്രീയ പരിശോധനാ ഉപകരണമായി മാറുന്നത്.
നീ അത് പാടുന്നുണ്ടോ?
നീ എഴുന്നേറ്റ് നിൽക്കുന്നുണ്ടോ?
നീ “ഭാരത് മാതാ കീ ജയ്” വിളിക്കുന്നുണ്ടോ?
ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ദേശസ്നേഹത്തെക്കുറിച്ചല്ല; അനുസരണത്തെക്കുറിച്ചാണ്. ആരാണ് “യഥാർത്ഥ ഇന്ത്യക്കാരൻ” എന്ന് നിർണ്ണയിക്കാനുള്ള സാംസ്കാരിക മേൽക്കോയ്മയുടെ രാഷ്ട്രീയമാണത്.
Rabindranath Tagore വളരെ നേരത്തെ തന്നെ ഈ അപകടം തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു. ദേശീയത മതവികാരവുമായി കലർന്നാൽ അത് മനുഷ്യനെ സ്വതന്ത്ര പൗരനിൽ നിന്ന് അന്ധവിശ്വാസിയായ അനുയായിയാക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. Mahatma Gandhiക്കും Jawaharlal Nehruക്കും പിന്നീട് ഈ വിഷയത്തിൽ സൂക്ഷ്മത സ്വീകരിക്കേണ്ടി വന്നതും അതുകൊണ്ടാണ്. ഒടുവിൽ ഭരണഘടനാ അസംബ്ലി “വന്ദേമാതരം” എന്ന ഗാനത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ട് പദ്യങ്ങൾ മാത്രം അംഗീകരിച്ചു. കാരണം റിപ്പബ്ലിക് എന്ന ആശയം ഒരു മതചിഹ്നത്തിന്റെ അടിമയാകാൻ പാടില്ലായിരുന്നു.
പക്ഷേ ഇന്നത്തെ ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയം ഭരണഘടനയെക്കാൾ പഴയ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങളെയാണ് ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നത്. കാരണം ഭരണഘടന എല്ലാവരെയും തുല്യ പൗരന്മാരാക്കുന്നു; എന്നാൽ സാംസ്കാരിക രാഷ്ട്രവാദം ചിലരെ “മൂലവാസി രാഷ്ട്രഭക്തർ” ആക്കും, മറ്റുചിലരെ “സംശയാസ്പദ പൗരന്മാർ” ആക്കും.
അതുകൊണ്ടാണ് ചരിത്രപാഠപുസ്തകങ്ങൾ മാറ്റപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് സിനിമകളും ഗാനങ്ങളും പുരാണങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ ആയുധങ്ങളാക്കപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്നും പാർലമെന്റിലേക്കും കോടതികളിലേക്കും വരെ ഒരേ സാംസ്കാരിക ചിഹ്നങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ഫാസിസം ഒരിക്കലും ആദ്യം ബൂട്ടുകളുമായല്ല വരുന്നത്; അത് ആദ്യം ഗാനങ്ങളായും പതാകകളായും വിശുദ്ധ മുദ്രാവാക്യങ്ങളായും വരും.
ജനങ്ങളെ പൗരന്മാരിൽ നിന്ന് “ഭക്തർ” ആക്കുക എന്നതാണ് അതിന്റെ ആദ്യപടി.
ഇന്ത്യയുടെ ശക്തി അതിന്റെ ബഹുസ്വരതയിലാണ് ഒരു ഭാഷയിലും, ഒരു മതത്തിലും, ഒരു സംസ്കാരത്തിലും, ഒരു ദേവിയിലും അല്ല. “വന്ദേമാതരം” പാടണമോയെന്നത് വ്യക്തിപരമായ വിഷയമായിരിക്കാം. പക്ഷേ അതിനെ ദേശീയ വിശ്വാസപരിശോധനയാക്കി മാറ്റാനുള്ള ശ്രമം ജനാധിപത്യത്തിനും മതേതരത്വത്തിനും എതിരായ രാഷ്ട്രീയമാണ്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നത്തെ പോരാട്ടം ഒരു ഗാനത്തെക്കുറിച്ചല്ല. ഇന്ത്യ ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ റിപ്പബ്ലിക്കായി തുടരണോ, അതോ മത-സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ വികാരരാജ്യമായി മാറണോ എന്നതിനെക്കുറിച്ചാണ്.
ചരിത്രം വായിക്കണം.
ചിഹ്നങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യണം.
അധികാരത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക രാഷ്ട്രീയം തിരിച്ചറിയണം.
കാരണം ഫാസിസം എല്ലായ്പ്പോഴും ആദ്യം മനസ്സുകളെയാണ് കീഴടക്കുന്നത്.