ലോകശക്തികൾക്ക് യുദ്ധം ഒരു തന്ത്രമാണ്; സാധാരണ ജനങ്ങൾക്ക് അത് ശവസംസ്കാരമാണ്. അന്താരാഷ്ട്ര രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വലിയ വേദികളിൽ “ദേശീയ സുരക്ഷ”, “സ്വയംരക്ഷ”, “ജനാധിപത്യ സംരക്ഷണം”, “തീവ്രവാദവിരുദ്ധ പോരാട്ടം” എന്നൊക്കെയുള്ള വാക്കുകൾ വലിയ ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു. പക്ഷേ ആ വാക്കുകളുടെ പരിഭാഷ മണ്ണിലേക്കിറങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ അർത്ഥം മറ്റൊന്നാണ്: തകർന്ന സ്കൂളുകൾ, പൊടിഞ്ഞ ആശുപത്രികൾ, അവശിഷ്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുക്കുന്ന കുട്ടികളുടെ മൃതദേഹങ്ങൾ, അഭയാർഥി ക്യാമ്പുകളിൽ ജന്മം കൊണ്ട തലമുറകൾ. ശക്തിരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നൈതികത ഒരു അലങ്കാരവാക്കാണ്; നിർണായകമായത് ശക്തിയാണ്, വിപണിയാണ്, ആയുധക്കച്ചവടമാണ്, ഭൂപ്രാധാന്യമാണ്.
രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിന് ശേഷം ലോകം “ഇനി ഒരിക്കലും” എന്ന് സത്യം ചെയ്തു. ഫാസിസത്തിന്റെയും ജനവിഴുങ്ങലിന്റെയും ദുരന്തങ്ങൾ മനുഷ്യകുലം മറക്കില്ലെന്ന് കരുതി. എന്നാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ രൂപം മാത്രമാണ് മാറിയത്; അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറിയില്ല. കൊറിയയിൽ തുടങ്ങി വിയറ്റ്നാമിലേക്കു നീണ്ട അമേരിക്കൻ സൈനിക ഇടപെടലുകൾ, ശീതയുദ്ധകാലത്ത് നടന്ന കൂപ്പുകളും രഹസ്യ ഓപ്പറേഷനുകളും, ലാറ്റിൻ അമേരിക്കയിലെ ഭരണകൂട മാറ്റങ്ങൾ, മദ്ധ്യപൂർവദേശത്തെ യുദ്ധങ്ങൾ ;ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ഒരു പൊതുസൂത്രം കാണാം: ശക്തി നിലനിർത്തണം. അത് ആശയശത്രുവിനെ ചെറുക്കുന്നതിനായിരിക്കാം, എണ്ണസ്രോതസ്സുകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായിരിക്കാം, സഖ്യരാജ്യങ്ങളെ ഉറപ്പിക്കുന്നതിനായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ വില അടച്ചത് ജനങ്ങളാണ്.
1953-ലെ ഇറാനിലെ കൂപ്പ്, 1954-ലെ ഗ്വാട്ടിമാല, 1973-ലെ ചിലി ഇവയെല്ലാം ശീതയുദ്ധ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നുവെങ്കിലും, അതിന്റെ ദൈർഘ്യമേറിയ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഇന്നും അവിടുത്തെ ജനങ്ങൾ വഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യത്തെ രക്ഷിക്കണമെന്ന പേരിൽ ജനാധിപത്യ സർക്കാർ താഴെയിറക്കപ്പെട്ടു. “സ്ഥിരത” എന്ന പേരിൽ ഭീതിയുടെ ഭരണങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. ശക്തിരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയഭാഷയിൽ ഇത് “തന്ത്രപരമായ വിജയം” ആയിരുന്നു; പക്ഷേ സാധാരണ ജനങ്ങൾക്ക് അത് കാണാതായ മക്കളുടെയും പീഡനങ്ങളുടെയും കഥകളായിരുന്നു.
ഇറാക്ക് യുദ്ധം അതിന്റെ ഏറ്റവും തുറന്ന ഉദാഹരണമാണ്. ലോകമെമ്പാടും പ്രതിഷേധങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും “നാശായുധങ്ങൾ” എന്ന അവകാശവാദത്തിന്റെ പേരിൽ ഒരു രാജ്യം ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ആ ആയുധങ്ങൾ കണ്ടെത്താനായില്ല. പക്ഷേ അതുവരെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഘടന തകർന്നു, മതവിഭജനം രൂക്ഷമായി, ഭീകരസംഘടനകൾ വളർന്നു. “ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനം” എന്ന വാഗ്ദാനം നൽകിയത് വർഷങ്ങളായുള്ള ആഭ്യന്തര സംഘർഷമായിരുന്നു. ശക്തിരാഷ്ട്ര രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കണക്കുപുസ്തകത്തിൽ അത് ഒരു “തന്ത്രപരമായ തീരുമാനം” ആയിരിക്കാം; പക്ഷേ ഇറാക്കിലെ ഒരു അമ്മയുടെ ജീവിതത്തിൽ അത് സ്ഥിരമായ ഒരു മുറിവാണ്.
അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ ഇരുപത് വർഷത്തെ യുദ്ധത്തിനു ശേഷം വീണ്ടും താലിബാന്റെ കൈകളിലേക്കു തിരിച്ചു പോയി. അതിനിടെ വളർന്ന ഒരു തലമുറ യുദ്ധം ഒഴികെ മറ്റൊന്നും കണ്ടില്ല. ഡ്രോൺ ആക്രമണങ്ങൾ, , ബോംബ് സ്ഫോടനങ്ങൾ സുരക്ഷ എന്ന പേരിൽ നടപ്പാക്കിയ നയങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ സുരക്ഷയെക്കാൾ കൂടുതൽ അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിച്ചു. “തീവ്രവാദവിരുദ്ധ പോരാട്ടം” എന്ന വാക്ക് പലപ്പോഴും ഒരു തുറന്ന ചെക്ക് ആയിരുന്നു; അതിന്റെ ചെലവ് കണക്കാക്കിയത് ആരാണ്?
ഇസ്രായേൽ–പലസ്തീൻ പ്രശ്നം ലോകത്തിന്റെ ഏറ്റവും ദീർഘകാല മുറിവുകളിൽ ഒന്നാണ്. ബ്രിട്ടീഷ് മാൻഡേറ്റ് കാലവും 1947-ലെ വിഭജനപദ്ധതിയും 1948-ലെ യുദ്ധവും ചേർന്നാണ് ഈ സംഘർഷം രൂപപ്പെട്ടത്. ഭൂമിയും ചരിത്രവും മതവും സുരക്ഷയും ചേർന്ന സങ്കീർണ്ണ സമവാക്യം. പക്ഷേ പതിറ്റാണ്ടുകളായി തുടരുന്ന അധിനിവേശം, കുടിയേറ്റവാസങ്ങൾ, ഉപരോധങ്ങൾ, ആക്രമണങ്ങൾ ഇവയെല്ലാം ഒരു ജനതയുടെ ജീവിതത്തെ സ്ഥിരമായ അനിശ്ചിതത്വത്തിലാക്കി. ഗാസയിൽ ജനിക്കുന്ന കുട്ടിക്ക് ജന്മസിദ്ധമായ സുരക്ഷയില്ല; അവൻ ജനിക്കുന്നത് ഉപരോധത്തിനകത്താണ്. ഒരു മിസൈൽ പതിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വിശദീകരണം ഉണ്ടാകും; പക്ഷേ അവശിഷ്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുക്കുന്ന കുഞ്ഞിന്റെ പേര് ചരിത്രപുസ്തകത്തിൽ രേഖപ്പെടില്ല.
അതേസമയം, ഇസ്രായേൽ സമൂഹവും ഭീഷണികളുടെ നിഴലിലാണ് ജീവിക്കുന്നത് . റോക്കറ്റ് ആക്രമണങ്ങളും സുരക്ഷാ ഭീതികളും അവിടുത്തെ രാഷ്ട്രീയത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ ശക്തിയുടെ അസമത്വം വലിയതാണ്. ആ അസമത്വം തന്നെ ഈ സംഘർഷത്തിന്റെ നൈതിക ചർച്ചകളെ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ഒരാളുടെ “സ്വയംരക്ഷ” മറ്റൊരാളുടെ “അധിനിവേശം” ആയി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ അന്താരാഷ്ട്ര സമൂഹം പലപ്പോഴും ശക്തരോടൊപ്പമാണ് നിൽക്കുന്നത്.
യു.എൻ സുരക്ഷാ കൗൺസിലിലെ വീറ്റോ സംവിധാനം ലോകനീതിയുടെ പരിമിതിയെ തുറന്നു കാണിക്കുന്നു. അഞ്ചു സ്ഥിരാംഗങ്ങൾക്ക് ഉള്ള വീറ്റോ ശക്തി അന്താരാഷ്ട്ര നിയമത്തെ ശക്തിസമവാക്യങ്ങൾക്ക് കീഴ്പ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു പ്രമേയം പാസാകുമോ ഇല്ലയോ എന്നത് പലപ്പോഴും മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെ ഗുരുത്വം നോക്കിയല്ല, ഭൂപ്രാധാന്യ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ നോക്കിയാണ് തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നത്. നിയമം എല്ലാർക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണെന്ന ആശയം ഇവിടെ തകരുന്നു.
അമേരിക്കയെ “ലോക പോലീസ്” എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ പോലീസ് എന്നർത്ഥം നിയമം നടപ്പാക്കുന്നവനോ, നിയമം എഴുതുന്നവനോ? ഇറാക്ക് യുദ്ധം ലോകത്തിന്റെ വലിയൊരു വിഭാഗം എതിർത്തിട്ടും നടന്നു. കാരണം ശക്തി അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. അതുപോലെ, റഷ്യ യുക്രെയ്നിൽ നടത്തിയ ആക്രമണവും ശക്തിരാഷ്ട്ര രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ മറ്റൊരു മുഖമാണ്. ചൈനയുടെ ആഭ്യന്തര മനുഷ്യാവകാശ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും അന്താരാഷ്ട്ര പ്രതികരണം ശക്തിസമവാക്യങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ശക്തി ലഭിക്കുന്നിടത്ത് ഉത്തരവാദിത്തം കുറയുന്നു എന്നത് ഒരു കഠിനസത്യമാണ്.
സാമ്പത്തിക ഉപരോധങ്ങൾ പോലും യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. അവ ബോംബ് പോലെ പൊട്ടുന്നില്ല; പക്ഷേ പതുക്കെ ശ്വാസംമുട്ടിക്കും. മരുന്നുകളുടെ ക്ഷാമം, ഭക്ഷ്യവിലക്കയറ്റം, തൊഴിലില്ലായ്മ ഇവയെല്ലാം ഉപരോധങ്ങളുടെ പാർശ്വഫലങ്ങളാണ്. രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കൾ സുരക്ഷിതമായ ബങ്കറുകളിൽ തുടരുമ്പോൾ, സാധാരണ ജനങ്ങൾ പട്ടിണിയുമായി പോരാടുന്നു. “തന്ത്രപരമായ സമ്മർദ്ദം” എന്ന് വിളിക്കുന്ന ഈ നടപടികൾ മനുഷ്യജീവിതത്തെ ചുരുക്കുന്നുണ്ട്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു നേതാവിന്റെ മരണത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഉയരുന്ന മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ വലിയ രാഷ്ട്രീയ ചിഹ്നങ്ങളായേക്കാം. പക്ഷേ യഥാർത്ഥത്തിൽ മരിക്കുന്നത് നേതാക്കൾ മാത്രമല്ല; ഒരു മുഴുവൻ സമൂഹമാണ് അനിശ്ചിതത്വത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നത്. ഒരു ഭരണകൂടം തകർന്നാൽ അതിന്റെ പിന്നാലെ വരുന്ന അധികാരശൂന്യത ആരാണ് നിറയ്ക്കുന്നത്? പലപ്പോഴും അതിക്രമസംഘടനകളും ആഭ്യന്തരയുദ്ധങ്ങളും. “മോചന”ത്തിന്റെ പേരിൽ ആരംഭിക്കുന്ന ഇടപെടലുകൾ ചിലപ്പോൾ പുതിയ അടിമത്തത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്.
ലോകശക്തികളുടെ മേശയിൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവി ചർച്ച ചെയ്യുമ്പോൾ, അവർക്കു മുന്നിലുള്ളത് മാപ്പാണ്. അതിർത്തികൾ, കടൽമാർഗങ്ങൾ, എണ്ണപ്പാതകൾ, സൈനിക താവളങ്ങൾ ഇവയാണ് കാണുന്നത്. എന്നാൽ ആ മാപ്പിനുള്ളിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ ഭയം, സ്വപ്നങ്ങൾ, സംസ്കാരം, ചരിത്രം അവ കണക്കിൽപ്പെടുന്നില്ല. മനുഷ്യജീവിതം ഒരു സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കായി ചുരുങ്ങുന്നു. “കോളാറ്ററൽ ഡാമേജ്” എന്ന വാക്ക് ഈ നിഷ്ഠൂരതയുടെ ഏറ്റവും നിഗൂഢമായ ഉദാഹരണമാണ്.
ഇന്ത്യ പോലുള്ള രാജ്യങ്ങൾ “ചേരിചേരാ നയം” എന്ന ആശയം ഒരിക്കൽ അഭിമാനത്തോടെ മുന്നോട്ട് വെച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ ഗ്ലോബൽ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വലിയ ശക്തികളുമായി സാമ്പത്തിക, സൈനിക ബന്ധങ്ങൾ കൂടുതൽ അടുക്കുമ്പോൾ നൈതിക സ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങുന്നുവോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. വലിയ സഖ്യങ്ങളുടെ ഇടയിൽ സ്വതന്ത്ര നിലപാട് നിലനിർത്തുക എളുപ്പമല്ല. എന്നാൽ അതില്ലെങ്കിൽ ലോകനീതിയെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്കുകൾ ശൂന്യമാകും.
അറബ് രാജ്യങ്ങൾ പലസ്തീനിന് പിന്തുണ പ്രഖ്യാപിക്കാറുണ്ട്, എന്നാൽ അവർക്കും സ്വന്തം ഭൂപ്രാധാന്യ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ ഉണ്ട്. സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ, സുരക്ഷാ സഖ്യങ്ങൾ, ആഭ്യന്തര രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം അവരുടെ പ്രതികരണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ലോകം മുഴുവൻ എതിർത്തിട്ടും ചില യുദ്ധങ്ങൾ നടന്നതുപോലെ, ലോകം മുഴുവൻ സഹതാപം പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടും ചില അനീതികൾ അവസാനിക്കുന്നില്ല. കാരണം ലോകക്രമം നൈതികതയാൽ അല്ല, ശക്തിയാൽ ആണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
എന്നാൽ ഇതെല്ലാം പറഞ്ഞ ശേഷം പോലും ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യം നിഷേധിക്കാൻ കഴിയില്ല: ഓരോ യുദ്ധത്തിലും ഏറ്റവും കൂടുതൽ വില അടയ്ക്കുന്നത് സാധാരണ ജനങ്ങളാണ്. ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ ജീവൻ ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ തന്ത്രപരമായ നേട്ടത്തേക്കാൾ ചെറുതാണോ? ഒരു അമ്മയുടെ വിലാപം ഒരു സുരക്ഷാ പ്രസ്താവനയേക്കാൾ പ്രാധാന്യമില്ലാത്തതാണോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയപരമായി അസൗകര്യകരമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവ പലപ്പോഴും ചോദിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
ലോകക്രമം രക്തത്തിന്റെ മേൽ പണിതതാണ് എന്ന് പറയുന്നത് അതിവാദമാകാം. പക്ഷേ ചരിത്രം നോക്കിയാൽ രക്തരേഖകൾ ഇല്ലാത്ത അതിർത്തികൾ അപൂർവമാണ്. “സ്ഥിരത” എന്ന പേരിൽ ഭീതിയെ സ്ഥാപിച്ച സംവിധാനങ്ങൾ ദീർഘകാല സമാധാനം നൽകിയിട്ടില്ല. ശക്തി താൽക്കാലിക നിയന്ത്രണം നൽകാം; പക്ഷേ നീതി ഇല്ലെങ്കിൽ സമാധാനം നിലനിൽക്കില്ല.
അവസാനം ചോദ്യം ലളിതമാണ്: ലോകശക്തികളുടെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മനുഷ്യജീവിതം ഒരു കണക്കുപിഴയോ, അല്ലെങ്കിൽ വിലകുറഞ്ഞ ഉപഭോഗവസ്തുവോ? ചരിത്രം ഇതുവരെ നൽകിയ മറുപടി ഭയാനകമാണ്. എന്നാൽ അതിനെ മാറ്റാനുള്ള സാധ്യത മനുഷ്യസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെയുണ്ട് ശക്തിയോട് ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള ധൈര്യം, അനീതിയെ ന്യായീകരിക്കുന്ന ഭാഷയെ നിരാകരിക്കൽ, മനുഷ്യജീവിതത്തെ രാഷ്ട്രീയ ലാഭത്തിന്റെ മേൽ സ്ഥാപിക്കാൻ വിസമ്മതിക്കൽ.
യുദ്ധങ്ങൾ ജയിക്കുന്നവർ ഉണ്ടാകാം. സാമ്രാജ്യങ്ങൾ ഉയർന്നേക്കാം. ഭരണകൂടങ്ങൾ മാറാം. പക്ഷേ ഓരോ തവണയും തോൽക്കുന്നത് മനുഷ്യകുലമാണ്. അതിനാൽ തന്നെ, യുദ്ധത്തെ ന്യായീകരിക്കുന്ന ഓരോ വാക്കിനോടും സംശയത്തോടെ സമീപിക്കുക എന്നത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ നിലപാട് മാത്രമല്ല അത് മനുഷ്യനെന്ന നിലയിലെ അടിസ്ഥാന ഉത്തരവാദിത്വമാണ്.