1990കളിൽ ഇന്ത്യ നവഉദാരവാദ സാമ്പത്തിക നയങ്ങളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞപ്പോൾ വിപണി ശക്തികൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന മേഖലകളിലേക്ക് കടന്നു വന്നു. ആ മാറ്റത്തിന്റെ ഏറ്റവും നിർണായകവും ആശങ്കാജനകവുമായ ഒരു ഘടകമാണ് കുടിവെള്ളം പോലുള്ള പൊതുസമ്പത്തിനെ സ്വകാര്യവത്കരിക്കാൻ ആരംഭിച്ച നീക്കങ്ങൾ. എട്ടാം പഞ്ചവത്സര പദ്ധതിയിലൂടെയും തുടർന്ന് 2002ലെ ദേശീയ ജലനയത്തിലൂടെയും ഈ സമീപനം ഔദ്യോഗികരൂപം കൈക്കൊണ്ടപ്പോൾ വെള്ളം ഒരു പൊതുസേവനമെന്ന ധാരണയിൽ നിന്ന് മാറി ഒരു വാണിജ്യവസ്തുവായി പരിഗണിക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ നൂറുകണക്കിന് സ്വകാര്യ കുടിവെള്ള പദ്ധതികൾ നിലവിലുണ്ടെങ്കിലും, അവ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ കൊണ്ടുവന്ന മാറ്റങ്ങൾ വികസനത്തിന്റെ കഥകളല്ല, മറിച്ച് മുന്നറിയിപ്പുകളുടെ ചരിത്രമാണ്.
നാഗ്പൂർ, മൈസൂർ, ജംഷെഡ്പൂർ തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങളിലെ അനുഭവങ്ങൾ അതിന് തെളിവാണ്. കാര്യക്ഷമതയും 24 മണിക്കൂർ വിതരണവും ഉറപ്പുനൽകുമെന്ന് പറഞ്ഞ സ്വകാര്യവത്കരണം വെള്ളത്തിന്റെ വില കുത്തനെ ഉയർത്തുകയും പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക നഷ്ടം വരുത്തുകയും സേവന നിലവാരത്തെ തന്നെ സംശയത്തിനിടയാക്കുകയും ചെയ്തു. നാഗ്പൂരിൽ വെള്ളവില നാലിരട്ടിയായി ഉയർന്നതും മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ പ്രതിവർഷം വലിയ സാമ്പത്തിക ബാധ്യത നേരിട്ടതും ഈ മോഡലിന്റെ യഥാർത്ഥ മുഖം തുറന്ന് കാണിച്ചു. പൊതുസേവനം ലാഭകേന്ദ്രമായി മാറുമ്പോൾ അവകാശങ്ങൾ പിന്നിലാകുന്നു എന്ന സത്യമാണ് ഇവിടെ തെളിഞ്ഞത്.
ഇത്തരം ഒരു പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് കൊച്ചിയിലെ കുടിവെള്ള വിതരണ ചുമതല ഫ്രഞ്ച് ബഹുരാഷ്ട്ര കമ്പനിയായ സൂയസിന് കൈമാറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സ്വകാര്യ ജലവിതരണ കമ്പനികളിലൊന്നായ ഈ കോർപ്പറേറ്റ് 284 മില്യൺ ജനങ്ങളുടെ കുടിവെള്ളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നത് അതിന്റെ വ്യാപ്തി വ്യക്തമാക്കുന്നുവെങ്കിലും, അതിന്റെ ചരിത്രം വിശ്വാസം നൽകുന്നതല്ല. ചിലിയിലെ ഓസോർണോ നഗരത്തിൽ 2019ൽ പത്തു ദിവസത്തോളം കുടിവെള്ളം ലഭിക്കാത്ത സാഹചര്യം ഉണ്ടാക്കിയതും, മുൻകൂട്ടി നൽകിയ മുന്നറിയിപ്പുകൾ അവഗണിച്ചതും, പ്രശ്നം രൂക്ഷമായപ്പോൾ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയതുമെല്ലാം വലിയ കോർപ്പറേറ്റുകളുടെ ഉത്തരവാദിത്തക്കുറവിനെ തുറന്നു കാട്ടുന്ന സംഭവങ്ങളാണ്. ഇത്തരത്തിൽ വിവാദങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഒരു കമ്പനിയെയാണ് കൊച്ചിയിലെ കുടിവെള്ള വിതരണം ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നത് സ്വാഭാവികമായും ആശങ്ക ഉയർത്തുന്നു.
സ്വകാര്യവത്കരണം ഒരു പരിഹാരമാണെന്ന വാദം ലോകാനുഭവങ്ങൾ തള്ളിക്കളയുന്നുണ്ട്. കഴിഞ്ഞ രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടുകളിൽ 35 രാജ്യങ്ങളിലെ 183 നഗരങ്ങളിൽ കുടിവെള്ള വിതരണം വീണ്ടും സർക്കാർ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരേണ്ടി വന്നിട്ടുണ്ട്. ഫ്രാൻസിൽ മാത്രം 41 നഗരങ്ങൾ ഈ പാത പിന്തുടർന്നു. അമേരിക്കയിലെ ഹൂസ്റ്റൺ പോലുള്ള നഗരങ്ങൾ പോലും സ്വകാര്യ കരാറുകൾ റദ്ദാക്കി. ഈ പ്രക്രിയയെ ‘റീ-മുനിസിപ്പലൈസേഷൻ’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു — അതായത് വെള്ളം വീണ്ടും ജനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരൽ. ഇത് ഒരു സിദ്ധാന്തപരമായ ചര്ച്ചയല്ല; ലോകം നേരിട്ട് അനുഭവിച്ച പരാജയങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു തിരിച്ചറിവാണ്.
സ്വകാര്യവത്കരണത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ ഒരേ രീതിയിലാണ് ആവർത്തിക്കുന്നത്. വെള്ളത്തിന്റെ വില ഉയരുന്നു, ദരിദ്രർക്കുള്ള ലഭ്യത കുറയുന്നു, ഗുണമേന്മ ഉറപ്പില്ലാതാകുന്നു, കമ്പനികൾ ജനങ്ങളോട് ഉത്തരവാദിത്തം കാണിക്കാത്ത അവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു, അഴിമതിയുടെ സാധ്യത വർധിക്കുന്നു, തൊഴിലാളികൾക്ക് തിരിച്ചടി നേരിടേണ്ടി വരുന്നു. ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, വെള്ളത്തിന്മേലുള്ള പൊതു അവകാശം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. വെള്ളം വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അത് സമത്വത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
കൊച്ചിയിലെ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യമാണ് എന്നതിൽ സംശയമില്ല. പതിറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള പൈപ്പ് ലൈൻ സംവിധാനങ്ങൾ, ചോർച്ചകൾ, ശേഷിയിലധികം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശുദ്ധീകരണ പ്ലാന്റുകൾ — ഇവയെല്ലാം കുടിവെള്ള വിതരണത്തെ ദുർബലമാക്കുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഈ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരമായി സ്വകാര്യവത്കരണം മാത്രമാണോ എന്നതാണ് ചോദ്യം. ₹2511 കോടി ചെലവിൽ, അതിൽ വലിയൊരു വിഹിതം എഡിബി വായ്പയിലൂടെ നടപ്പിലാക്കുന്ന പദ്ധതി, ഒരു അടിസ്ഥാന സേവനത്തെ കടബാധ്യതയുടെയും ലാഭത്തിന്റെ ലജിക്കിന്റെയും കീഴിൽ കൊണ്ടുവരുന്നുണ്ട്. വികസനത്തിന്റെ പേരിൽ ഒരു പൊതുസമ്പത്തിനെ വിപണിയിലേക്ക് കൈമാറുന്ന ഈ സമീപനം ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനാണ് സാധ്യത.
ഇവിടെ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ വൈരുദ്ധ്യവും വ്യക്തമാണ്. നിയോലിബറൽ നയങ്ങളെ വിമർശിച്ച് ജനപക്ഷ രാഷ്ട്രീയമെന്ന അവകാശവാദവുമായി മുന്നോട്ട് വരുന്ന ശക്തികൾ തന്നെ ഭരണത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഈ നയങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കുന്നത് ഒരു സിദ്ധാന്തപരമായ വീഴ്ച മാത്രമല്ല, ജനങ്ങളോടുള്ള ഒരു വഞ്ചനയായി മാറുന്നു. പ്രതിരോധത്തിന്റെ ഭാഷ ഭരണത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ നടപ്പാക്കലിന്റെ ഭാഷയായി മാറുന്ന ഈ അവസ്ഥ കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിനുതന്നെ ഒരു വെല്ലുവിളിയാണ്.
കൊച്ചി ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവമല്ല. തിരുവനന്തപുരം, കോഴിക്കോട് തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങളിലേക്കും ഈ മാതൃക വ്യാപിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ സജീവമാണ്. അതുകൊണ്ട് ഇത് ഒരു നഗരത്തിന്റെ പ്രശ്നമായി കാണാനാവില്ല; കേരളത്തിന്റെ ജലഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്ന ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യമായി കാണേണ്ടതാണ്. വെള്ളം ഒരു അടിസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശമാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ലാഭത്തിനായുള്ള ഒരു ചരക്കാണോ എന്ന ചോദ്യമാണ് ഇവിടെ ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ശക്തമായ ജനകീയ ഇടപെടൽ അനിവാര്യമാണ്. കാരണം വെള്ളം ഒരു സാധാരണ വിഭവമല്ല; അത് ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. അത് വിപണിയിലാക്കുന്നത് മനുഷ്യാവകാശത്തെ വിലയ്ക്ക് വിൽക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. കൊച്ചിയിൽ ആരംഭിച്ച ഈ പരീക്ഷണം ഒരു മാതൃകയായി മാറിയാൽ, അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ കേരളമൊട്ടാകെ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും. പരാജയപ്പെട്ടാലും അതിന്റെ ചെലവ് വഹിക്കുന്നത് സാധാരണ ജനങ്ങളായിരിക്കും. അതിനാൽ ഇത് ഒരു ഭരണനടപടിയെന്നതിലുപരി ഒരു രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടമാണ്.
വെള്ളം ഒരു ചരക്കല്ല. അത് ജീവന്റെ അവകാശമാണ്. ആ അവകാശത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് ഒരു നയപ്രശ്നമല്ല — ഒരു സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.