ഇന്ത്യൻ പൊതുരാഷ്ട്രത്തിന്റെ നീണ്ട വഴികളിലൂടെ പിന്നോട്ട് നടക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും ശക്തമായി തട്ടി ഉണർത്തുന്ന തിരിച്ചറിവുകളിൽ ഒന്നാണ് സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയം എന്ന ആശയത്തിന്റെ ക്രമേണമായ അപ്രത്യക്ഷത. ഇത് ഒരു പാർട്ടിയുടെ മാത്രം പരാജയകഥയല്ല, ഒരു നേതാവിന്റെ തെറ്റല്ല, ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ വിധിയും അല്ല. ഇത് രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ പതുക്കെയായ മാറ്റമാണ് അധികാരം എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ ന്യായീകരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിലെ മാറ്റം.
സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയം ഇടതും വലതും തമ്മിൽ സുഖമായി ഇരിക്കാൻ കണ്ടെത്തിയ ഒരു നിഴൽമരം അല്ല. അത് ഭരണഘടനയെ പരമാധികാരമായി അംഗീകരിക്കുന്നതും, അധികാരത്തിന് സ്വയം നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തുന്നതും, വ്യക്തിയുടെ കരിസ്മയെക്കാൾ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ദീർഘായുസ്സിനെ വിലമതിക്കുന്നതും, വിപണിയുടെ ചലനശക്തിയും സാമൂഹിക നീതിയുടെ ബാധ്യതയും തമ്മിൽ രാഷ്ട്രീയപരമായൊരു തുലാസ്സിൽ പിടിച്ചു നിർത്താൻ തയ്യാറാകുന്നതുമാണ്. ഇതൊരു എളുപ്പപാതയല്ല. ഇത് ക്ഷമയുടെ, വിനയത്തിന്റെ, നിരന്തര പരിശ്രമത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം.
സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു ശേഷമുള്ള ഇന്ത്യയിൽ ഈ ശീലം ഉണ്ടായിരുന്നു. വിഭജനത്തിന്റെ രക്തച്ചൂട്, ഭാഷാ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ ആവശ്യം, ജാതി-മത സംഘർഷങ്ങളുടെ സാധ്യത — ഈ എല്ലാം ഒപ്പം ജീവിച്ചിരുന്ന കാലം. അത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ അതിരൂക്ഷ രാഷ്ട്രീയം രാജ്യം വിഴുങ്ങുമെന്ന തിരിച്ചറിവ് രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. അതിനാൽ വ്യത്യസ്ത ധാരകൾ ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു വലിയ പൊതുസംവിധാനം വളർന്നു. അവിടെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും അവയെ നിയന്ത്രിച്ചത് സ്ഥാപനങ്ങളായിരുന്നു.
നേതാക്കൾ ജനപ്രിയരായിരുന്നു, പക്ഷേ അവർ നിയമത്തേക്കാൾ വലുതായിരുന്നില്ല. ഇതാണ് സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിത്തറ.
പക്ഷേ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം കൂടുമ്പോൾ നിയന്ത്രണങ്ങൾ പലപ്പോഴും ആദ്യം ബലിയാകും. അധികാരം നിലനിർത്താനുള്ള ആവേശം പാർട്ടികളെ വ്യക്തിനിർഭരമാക്കി. ചർച്ചകൾ ചുരുങ്ങി; നിർദേശങ്ങൾ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് എത്തുന്ന രീതിയിലായി. സംഘടന ഒരു പൊതുവേദിയിൽ നിന്ന് command structure ആയി മാറി.
അവിടെ നിന്നാണ് സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ആത്മാവ് ക്ഷയിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്.
അടിയന്തരാവസ്ഥ ഈ പ്രവണതയുടെ പരമാവധി രൂപമായി. ഭരണഘടനാപരമായ ആത്മാവിനെ താൽക്കാലികമായി മാറ്റിവെക്കാമെന്ന ധാരണ രാഷ്ട്രീയ മനസ്സിൽ പതിഞ്ഞു. ജനാധിപത്യം പിന്നീട് പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ഒരു അപകടകരമായ പാഠം അവശേഷിച്ചു അധികാരം ആവശ്യമായാൽ പരിധികൾ കടക്കും. ആ ബോധം പിന്നീട് രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ അടിഭാഗത്ത് തുടരുകയായിരുന്നു.
തുടർന്ന കാലങ്ങളിൽ നവീകരണവും വികസനവും എന്ന വാക്കുകൾ ശക്തമായി. പുതിയ സാമ്പത്തിക ചിന്തകൾ, ലോകത്തോട് തുറക്കൽ, സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഇവയെല്ലാം വന്നപ്പോൾ സമൂഹം തന്നെ പുനർരൂപപ്പെട്ടു. ജാതി തിരിച്ചറിവുകളും മതരാഷ്ട്രീയങ്ങളും പുതിയ ശക്തിയായി. ഇവയ്ക്ക് മറുപടി നൽകാൻ വ്യക്തമായ നിലപാട് വേണമായിരുന്നു.
പലപ്പോഴും തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത് മൗനം. മൗനം ഒരു നിലപാട് അല്ല; അത് ഒരു ഒഴിഞ്ഞിടമാണ്. ആ ഇടം ആരെങ്കിലും നിറക്കും. അങ്ങനെ തന്നെയായി.
സാമ്പത്തിക തുറന്നുപോക്ക് ഒരു വലിയ അവസരം ആയിരുന്നു. വളർച്ചയും സുരക്ഷയും ഒരുമിച്ച് പോകാമെന്ന വിശ്വാസം പകർന്നു നൽകാമായിരുന്നു. പക്ഷേ ആ കഥ സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ഭാഷയിൽ എഴുതപ്പെട്ടില്ല. അത് വിദഗ്ധരുടെ രേഖകളിൽ ഒതുങ്ങി. ജനകീയ ബന്ധം ക്ഷയിച്ചു.
പിന്നീട് ക്ഷേമവും അവകാശങ്ങളും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന നിരവധി ഇടപെടലുകൾ ഉണ്ടായെങ്കിലും അവയെ രാഷ്ട്രീയമായ കരുത്താക്കി മാറ്റാൻ ആവശ്യമായ പ്രവർത്തകസംഘടന വളർന്നില്ല. ഭരണത്തിന്റെ നേട്ടം തിരഞ്ഞെടുപ്പിലെ പിന്തുണയായി മാറിയില്ല. ഇതോടെ ഒരു ശൂന്യത ഉണ്ടായി. ആ ശൂന്യത നിറച്ചവർ ആശയവാദത്തിൽ മാത്രം ശക്തരായതുകൊണ്ടല്ല; അവർ നിലത്തു നിന്നതിനാലാണ്.
രാഷ്ട്രീയം ഒടുവിൽ സാന്നിധ്യത്തെ ആദരിക്കുന്നു.
ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹിക ബോധവുമുള്ള ഇടങ്ങളിലും സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയം സ്ഥിരമായ സംഘടനയായി മാറിയില്ല. ആശയം തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുന്ന പരിശീലനരീതികൾ ഉണ്ടാകാതെ പോയി. നേതൃനിർമ്മിതിയിൽ കഴിവിനെക്കാൾ അനുസരണം മുൻപന്തിയിലായി. പുതുമുഖങ്ങൾക്കുള്ള വഴി ചുരുങ്ങി.
തോൽവികളെ നേരിടുന്ന രീതിയും പ്രതിസന്ധിയായിരുന്നു. ഓരോ പരാജയവും ആത്മപരിശോധനയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കേണ്ടതാണ്. പക്ഷേ പലപ്പോഴും കാരണം പുറത്തേക്ക് തിരഞ്ഞു. അകത്ത് മാറ്റമുണ്ടായില്ല.
സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയം വിനയത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയമാണ്. അതിന് ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ധൈര്യം വേണം.
ഇന്ന് രാജ്യം നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികൾ — അസമത്വം, തൊഴിലില്ലായ്മ, ഫെഡറൽ ബന്ധങ്ങളിലെ പിണക്കം, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക ഇവയ്ക്ക് അതിരൂക്ഷ മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ മതിയാകില്ല. സ്ഥിരതയുള്ള, ചർച്ചയിലൂടെ മുന്നേറുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ സമീപനം വേണം. അത് തന്നെയാണ് സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയം. എന്നാൽ ആ വേദി ഇപ്പോൾ ശൂന്യമാണ്.
അതുകൊണ്ട് സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയം മരിച്ചിട്ടില്ല; അത് അനാഥമായി കിടക്കുകയാണ്. അതിനെ പുനർജീവിപ്പിക്കാൻ ഒരു കരിസ്മാറ്റിക് നേതാവ് മാത്രം മതിയാകില്ല. ആഭ്യന്തര ജനാധിപത്യം ഉറപ്പാക്കണം. രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം പുനർനിർമ്മിക്കണം. തോൽവിയെ അംഗീകരിച്ച് പഠിക്കുന്ന സംസ്കാരം വളർത്തണം. ജനങ്ങളോട് അവരുടെ ഭാഷയിൽ സംസാരിക്കണം.
ഇത് നീണ്ട പാതയാണ്. പക്ഷേ ചരിത്രം പഠിപ്പിക്കുന്നത് തുലനം സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടാകില്ല എന്നതാണ്. അത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടണം.
ഇന്ന് ആ സൃഷ്ടിയുടെ ചുമതല ആരും ഏറ്റെടുത്തിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ട് മധ്യത്തിൽ ശൂന്യതയാണ്.
ഒരിക്കൽ സമൂഹം വീണ്ടും ആ തുലനത്തെ തേടും. എന്നാൽ അന്ന് അവിടെ നിൽക്കാൻ ഒരു ശക്തി ഉണ്ടാകണമെങ്കിൽ ഇന്ന് തന്നെ അടിത്തറ പാകണം. അതാണ് നാളെയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന നിർണായക ഉത്തരവാദിത്തം.
അതിനാൽ ചോദ്യം സെൻട്രിക് രാഷ്ട്രീയം തിരികെ വരുമോ എന്നതല്ല. അത് തിരികെ വരേണ്ട നിർബന്ധം സമൂഹം എപ്പോൾ അനുഭവിക്കും എന്നതാണ്. അതിരുകൾ ശബ്ദമേകും, ആവേശം സൃഷ്ടിക്കും, വിജയങ്ങളും കൊയ്യും. പക്ഷേ രാജ്യങ്ങളെ ദീർഘകാലം നിലനിർത്തുന്നത് ഒടുവിൽ നിയന്ത്രണവും സമവായവും സ്ഥാപനങ്ങളുമാണ്. ഇന്ന് ആ വേദി ഇടിഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. അതിനെ പുനർനിർമ്മിക്കാൻ വാക്കുകൾ മതിയാകില്ല, നൊസ്റ്റാൾജിയ മതിയാകില്ല, പഴയ മഹത്വങ്ങളുടെ ഓർമ്മകൾ മതിയാകില്ല. വിയർപ്പും വിനയവും സംഘടനയും മാത്രം മതിയാകും. അത് ചെയ്യാൻ ആരും ഇറങ്ങിവരുന്നില്ലെങ്കിൽ, മധ്യത്തിൽ ശൂന്യത തുടരും — അതിരുകൾ അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും കൈവശപ്പെടുത്തും. ഇന്ത്യയുടെ ഭാവി അതിനേക്കാൾ നല്ലതാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നവർക്ക്, ഇപ്പോൾ തന്നെ ജോലി തുടങ്ങേണ്ട സമയമാണ്.