ഫാഷൻ വ്യവസായം ഇന്ന് ഒരു നൈതിക പുനർജന്മത്തിന്റെ കഥ പറയുകയാണ്. “റിസൈക്ലുചെയ്ത ഫൈബർ”, “സർക്കുലർ ഫാഷൻ”, “സുസ്ഥിരത”, “ടേക്ക്-ബാക്ക് സ്കീം”ഈ പദങ്ങൾ ഇനി വെറും മാർക്കറ്റിംഗ് ഭാഷയല്ല; ഉപഭോക്താവിന്റെ മനസ്സാക്ഷിയെ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള സൂക്ഷ്മമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയമാണ്. ഒരു ഷർട്ട് വാങ്ങുമ്പോൾ, അത് ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കുന്നതിൽ നമുക്ക് പങ്കാളിത്തം നൽകുന്നു എന്ന തോന്നൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു തന്ത്രം. പക്ഷേ, ഈ നൂലിഴകളിൽ പിണഞ്ഞിരിക്കുന്ന മറ്റൊരു കഥയുണ്ട് അത് ശ്വാസം മുട്ടിക്കുന്ന പൊടിയുടെയും, കത്തുന്ന രാസവസ്തുക്കളുടെയും, അദൃശ്യമായ തൊഴിലാളികളുടെയും കഥയാണ്.
ഈ “സുസ്ഥിരത”യുടെ ഗ്ലോബൽ കഥയുടെ അടിത്തട്ടിൽ, ഇന്ത്യയിലെ Panipat-ൽ ഒരു തൊഴിലാളി പഴയ വസ്ത്രങ്ങളെ പൊടിച്ചുതകർക്കുകയാണ്. അവന്റെ മൂക്കിലും ശ്വാസകോശത്തിലും അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന പൊടി, അവന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ വിലയായി മാറുന്നു. Tirupur-ൽ, കയറ്റുമതി ഗാർമെന്റ് വ്യവസായത്തിന്റെ അരികിൽ, ഒരു യുവതി അമിതമായ ജോലിസമയത്തിനിടയിൽ മെഷീനുകൾക്കൊപ്പം പോരാടുന്നു. അവൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ഫൈബർ ഒരുദിവസം യൂറോപ്പിലെ ഒരു സ്റ്റോറിൽ “Eco-friendly” എന്ന ലേബലോടെ എത്തും.
പാകിസ്ഥാനിലെ Faisalabad, Karachi എന്നിവിടങ്ങളിൽ, ഇത് കൂടുതൽ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നതാണ്. ഇവിടെ റിസൈക്ലിംഗ് പലപ്പോഴും അനൗദ്യോഗിക മേഖലയിലാണ്. കുട്ടികൾ പോലും ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. ഒരു കുട്ടിയുടെ കൈകൾ പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ വേർതിരിക്കുന്നതിനായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ ബാല്യം തന്നെ റിസൈക്ലുചെയ്യപ്പെടുകയാണ്. കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികൾ അഫ്ഗാൻ അഭയാർത്ഥികൾ ഉൾപ്പെടെ നിയമപരമായ സംരക്ഷണമില്ലാതെ ഈ വ്യവസായത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു.
ബംഗ്ലാദേശിലെ ധാക്കയുടെ പരിസരങ്ങളിൽ, വീട്ടുതലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന റിസൈക്ലിംഗ് യൂണിറ്റുകളിൽ സ്ത്രീകൾ കുറഞ്ഞ വേതനത്തിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ ജോലി ഔദ്യോഗിക കണക്കുകളിൽ പോലും രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നില്ല. അവർ രേഖകൾ ഇല്ലാത്തവരാണ് അവരുടെ പരിശ്രമം മാത്രം ദൃശ്യമാകുന്നു.
ആഫ്രിക്കയിലെ ഘാനയിലെ Accra-യിലെ Kantamanto മാർക്കറ്റ്, ഗ്ലോബൽ വസ്ത്രവ്യാപാരത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രതീകമാണ്. യൂറോപ്പിലും അമേരിക്കയിലും നിന്ന് “ഡൊണേഷൻ” ആയി എത്തുന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ഇവിടെ എത്തുന്നു. എന്നാൽ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയാത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ മാലിന്യമായി മാറുന്നു. ഈ മാലിന്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികൾ, വിഷമുള്ള വസ്തുക്കളുടെയും മലിനീകരണത്തിന്റെയും ഇടയിൽ ജീവിക്കുന്നു. സുസ്ഥിരതയുടെ പേരിൽ അയച്ച വസ്ത്രങ്ങൾ, മറ്റൊരാളുടെ ജീവിതത്തിൽ ഒരു പരിസ്ഥിതി ദുരന്തമായി മാറുന്നു.
ലാറ്റിൻ അമേരിക്കയിലെ ചിലിയിലെ Atacama മരുഭൂമിയിൽ, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട വസ്ത്രങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ പർവതങ്ങളായി ഉയരുന്നു. ഈ വസ്ത്രങ്ങൾ കത്തിക്കുമ്പോൾ, വായുവിലേക്ക് ഉയരുന്നത് വിഷവാതകങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ആഗോള വ്യവസ്ഥയുടെ അനീതിയുടെ തെളിവുകളാണ്.
യൂറോപ്പിൽ പോലും, ഈ കഥയുടെ ശുദ്ധത നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ബൾഗേറിയ, റൊമാനിയ പോലുള്ള രാജ്യങ്ങളിൽ, sorting facilities-ൽ കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികൾ കുറഞ്ഞ വേതനത്തിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നു. “ഉയർന്ന മാനദണ്ഡങ്ങൾ” എന്ന അവകാശവാദം, ഈ തൊഴിലാളികളുടെ യാഥാർത്ഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ തകരുന്നു.
ഈ ആഗോള ശൃംഖലയിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഒരു സത്യം റിസൈക്ലിംഗ് ഫാഷൻ ബ്രാൻഡുകളുടെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന ഒരു “ബ്ലൈൻഡ് സ്പോട്ട്” ആണ്. H&M, Inditex, Nike, Adidas, Fast Retailing, Primark, Puma, Decathlon, Shein പോലുള്ള ആഗോള ബ്രാൻഡുകൾ അവരുടെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ “റിസൈക്ലുചെയ്ത കണ്ടന്റ്” ഉള്ളതായി പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ, ആ ഫൈബർ എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത് എന്ന് അവർ പറയുന്നില്ല.
ചില കമ്പനികൾ—BESTSELLER, Mango, Next—ഈ വിഷയത്തിൽ പ്രതികരിക്കാൻ തയ്യാറായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, Gap, Marks & Spencer, Urban Outfitters, VF Corporation തുടങ്ങിയവയുടെ മൗനം തന്നെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്താവനയായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രശ്നം “സർട്ടിഫിക്കേഷൻ” എന്ന ആശയമാണ്. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ “30% recycled fiber” എന്ന ലേബൽ ഉണ്ടാകാം. എന്നാൽ അത് നിർമ്മിച്ച തൊഴിലാളിക്ക് മാസ്ക് ഉണ്ടായിരുന്നോ? അവന് ന്യായമായ വേതനം ലഭിച്ചോയെന്ന്? അവന്റെ കുട്ടി സ്കൂളിൽ പോകുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഒരു സർട്ടിഫിക്കേഷനും മറുപടി നൽകുന്നില്ല.
ഇത് “ഗ്രീൻവാഷിംഗ്” എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ രൂപമാണ്. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന്റെ പേരിൽ ബ്രാൻഡുകൾ അവരുടെ ഇമേജ് മെച്ചപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങൾ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. “സുസ്ഥിരത” എന്ന വാക്ക്, ഇവിടെ ഒരു നൈതിക മറയാകുന്നു.
ഈ പ്രശ്നം ഒരു വ്യവസായ പ്രശ്നമാത്രമല്ല; ഇത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നമാണ്. ആഗോള വസ്ത്രവ്യാപാരത്തിന്റെ ഘടന തന്നെ അസമത്വത്തിന്റെ മേൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതാണ്. സമ്പന്ന രാജ്യങ്ങൾ അവരുടെ മാലിന്യങ്ങൾ ദരിദ്ര രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് കയറ്റുമതി ചെയ്യുന്നു. അവിടെ, കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ തൊഴിൽ ലഭിക്കുന്നതിനാൽ, ഈ മാലിന്യങ്ങൾ “റിസൈക്ലുചെയ്യപ്പെടുന്നു”. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ, ഇത് ഒരു “വേസ്റ്റ് കോളോണിയലിസം” ആണ്—മാലിന്യങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ തുടരുന്ന ഒരു പുതിയ കോളോണിയൽ ബന്ധം.
ഇവിടെ ഉപഭോക്താവിന്റെ പങ്കും നിർണായകമാണ്. “Eco-friendly” എന്ന ലേബൽ കണ്ടാൽ, നാം നമ്മുടെ ഉത്തരവാദിത്വം നിറവേറ്റിയതായി കരുതുന്നു. എന്നാൽ, ഈ ലേബൽ നമ്മെ ഒരു തെറ്റായ ആശ്വാസത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. നാം വാങ്ങുന്ന ഓരോ വസ്ത്രവും, ഒരു ദീർഘമായ ശൃംഖലയുടെ അവസാനമാണ്. ആ ശൃംഖലയിൽ എവിടെയെങ്കിലും ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ അവകാശം ലംഘിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടാകാം.
പരിഹാരം എളുപ്പമല്ല. പക്ഷേ അത് അസാധ്യമല്ല. ആദ്യം, ബ്രാൻഡുകൾ അവരുടെ മുഴുവൻ സപ്ലൈ ചെയിൻ സുതാര്യമായി വെളിപ്പെടുത്തണം. റിസൈക്ലിംഗ് യൂണിറ്റുകൾ ഉൾപ്പെടെ, ഓരോ ഘട്ടത്തിലും തൊഴിലാളികളുടെ അവസ്ഥ പരിശോധിക്കണം. “ഹ്യൂമൻ റൈറ്റ്സ് ഡ്യൂ ഡിലിജൻസ്” എന്ന ആശയം, യഥാർത്ഥത്തിൽ നടപ്പാക്കണം.
രണ്ടാമതായി, തൊഴിലാളികളുടെ ശബ്ദം ശക്തിപ്പെടുത്തണം. ട്രേഡ് യൂണിയനുകൾ, ഗ്രീവൻസ് മെക്കാനിസങ്ങൾ, സാമൂഹിക സുരക്ഷ ഇവ എല്ലാം ഉറപ്പാക്കണം. തൊഴിലാളികൾക്ക് അവരുടെ അവകാശങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സംവിധാനമുണ്ടാകണം.
മൂന്നാമതായി, സർക്കാരുകൾ കർശനമായ നിയമങ്ങൾ നടപ്പാക്കണം. അനൗദ്യോഗിക മേഖലയെ നിയന്ത്രണത്തിനുള്ളിൽ കൊണ്ടുവരണം. അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ, മാലിന്യ കയറ്റുമതിക്ക് നിയന്ത്രണങ്ങൾ വേണം.
അവസാനമായി, “സുസ്ഥിരത” എന്ന ആശയം തന്നെ പുനർവിചാരിക്കണം. അത് വെറും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണമല്ല; അത് സാമൂഹിക നീതിയും ഉൾക്കൊള്ളണം. മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത സുസ്ഥിരത, സുസ്ഥിരതയല്ല.
ഒരു റിസൈക്ലുചെയ്ത ടി-ഷർട്ട് വാങ്ങുമ്പോൾ, നാം ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കുന്നുവെന്ന് കരുതാം. എന്നാൽ, ആ ടി-ഷർട്ടിന്റെ ഓരോ നൂലിലും ഒരാളുടെ ശ്വാസം മുട്ടുന്ന ശബ്ദം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് രക്ഷിക്കുന്നത്?
ഈ ചോദ്യത്തിന് മറുപടി കണ്ടെത്തുന്നത് വരെ, ഫാഷൻ വ്യവസായത്തിന്റെ ഈ “സർക്കുലർ” കഥ, ഒരു അപൂർണ്ണമായ വൃത്തമായി തന്നെ തുടരും അവസാനമില്ലാത്ത ചൂഷണത്തിന്റെ വൃത്തമായി.