വെള്ളമില്ലാത്ത ഗ്രാമത്തിൽ വധുവില്ല: ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിന്റെ ജലപ്രതിസന്ധി ഇന്ത്യയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള മുന്നറിയിപ്പ്

“ഒരു ഭൂമി വാങ്ങുന്നതിന് മുമ്പ് അവിടെ അടുത്ത നൂറ് വർഷത്തേക്ക് വെള്ളമുണ്ടാകുമോ എന്ന് നോക്കണം. വീടും റോഡും വൈദ്യുതിയും പിന്നീടൊക്കെ ഉണ്ടാക്കാം; പക്ഷേ വെള്ളം സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല.” ഒരു പിതാവിന്റെ ഈ ഉപദേശം ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലെ ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിന്റെ സാമൂഹിക ചരിത്രമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ജലസംഭരണികളുടെ നാടായിരുന്ന ഈ പ്രദേശം ഇന്ന് വെള്ളത്തിനായി മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, വിവാഹബന്ധങ്ങളും ഭാവിയും നഷ്ടപ്പെടുന്ന ദുരന്തഭൂമിയായി മാറുകയാണ്.

ഉത്തർപ്രദേശിലെയും മധ്യപ്രദേശിലെയും 14 ജില്ലകളിലായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ബുണ്ടേൽഖണ്ഡ് മരുഭൂമിയല്ല. പ്രതിവർഷം ശരാശരി 1,071 മില്ലിമീറ്റർ മഴ ഇവിടെ ലഭിക്കുന്നു. ഡൽഹിയേക്കാളും പൂനെയേക്കാളും കൂടുതൽ മഴ ലഭിക്കുന്ന പ്രദേശമാണിത്. എന്നിട്ടും ജലക്ഷാമം രൂക്ഷമാണ്. കാരണം മഴയുടെ അളവിലല്ല, മഴവെള്ളം സംഭരിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. ഗ്രാനൈറ്റ്, ബസാൾട്ട്, കഠിനശിലകൾ നിറഞ്ഞ ഭൂപ്രകൃതിയുള്ളതിനാൽ മഴയുടെ ഏകദേശം 85 ശതമാനവും ഉപരിതലത്തിലൂടെ ഒഴുകിപ്പോകുന്നു. ഭൂഗർഭജലമായി സംഭരിക്കപ്പെടുന്നത് വെറും 15 ശതമാനം മാത്രം.

ഒരുകാലത്ത് ആയിരക്കണക്കിന് കുളങ്ങളും ചെറുതടാകങ്ങളും തുറന്ന കിണറുകളും മഴവെള്ളം സംഭരിച്ചിരുന്ന ഈ പ്രദേശത്ത് അവ അവഗണിക്കപ്പെടുകയും ബോർവെല്ലുകളെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ ജലസമതുലിതാവസ്ഥ തകർന്നു. 2006 മുതൽ 2016 വരെ ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിലെ 60 ശതമാനം കിണറുകളിലും ഭൂഗർഭജലനിരപ്പ് നാല് മീറ്ററിലധികം താഴ്ന്നു. മഹോബ, ചിത്രകൂട്, ലളിത്പൂർ, ഹമീർപൂർ തുടങ്ങിയ ജില്ലകളിൽ വാർഷിക റീചാർജിന്റെ 70 ശതമാനത്തിലധികം ഭൂഗർഭജലം ഇതിനകം പമ്പ് ചെയ്തെടുത്തു കഴിഞ്ഞു. മഴ കുറഞ്ഞു, മഴയുടെ സമയക്രമം മാറി, വരൾച്ചയുടെ ആവൃത്തി മൂന്നിരട്ടിയായി. 2026-ൽ ബണ്ട ജില്ലയിലെ താപനില 48 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസിനോട് അടുത്തെത്തി. വെള്ളം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ മണ്ണ് കൂടുതൽ ചൂടാകുന്നു; ചൂട് കൂടുമ്പോൾ വെള്ളം കൂടുതൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധിയും ജലപ്രതിസന്ധിയും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ദുരന്തചക്രമാണ് ഇന്ന് ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിൽ നടക്കുന്നത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ കേന്ദ്രസർക്കാരിന്റെ ജൽ ജീവൻ മിഷൻ ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് ടാപ്പ് കണക്ഷനുകൾ എത്തിച്ചെങ്കിലും, പൈപ്പിലൂടെ വെള്ളം സ്ഥിരമായി എത്തുന്നില്ല എന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം. സെന്റർ ഫോർ സയൻസ് ആൻഡ് എൻവയോൺമെന്റ് (CSE) 2026-ൽ ബണ്ട ജില്ലയിലെ 15 ഗ്രാമങ്ങളിൽ നടത്തിയ പഠനം സർക്കാരിന്റെ കണക്കുകൾക്കപ്പുറമുള്ള യാഥാർത്ഥ്യം പുറത്തുകൊണ്ടുവന്നു. പഠനപ്രകാരം വേനൽക്കാലത്ത് ഏകദേശം 50 ശതമാനം കുടുംബങ്ങൾ കടുത്ത ജലക്ഷാമം നേരിടുന്നു. 32 ശതമാനം കുടുംബങ്ങൾക്ക് എല്ലാ ദിവസവും വെള്ളക്കുറവാണ്. ജൽ ജീവൻ മിഷൻ വഴി ടാപ്പ് കണക്ഷൻ ലഭിച്ചിട്ടും 51 ശതമാനം കുടുംബങ്ങൾ ആ വെള്ളം മതിയാകുന്നില്ലെന്നും ഇപ്പോഴും ഭൂഗർഭജലത്തെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരുന്നുവെന്നും പറയുന്നു. പരിശോധിച്ച ഭൂഗർഭജല സ്രോതസ്സുകളിൽ 34 ശതമാനം കൈപ്പമ്പുകളും ബോർവെല്ലുകളും തുറന്ന കിണറുകളും പ്രവർത്തനരഹിതമായിക്കഴിഞ്ഞു.

ഇതിലും വേദനാജനകമായ യാഥാർത്ഥ്യം അച്ചറൗന്ധ് ഗ്രാമത്തിലാണ്. അവിടുത്തെ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും പ്രാദേശിക ജലസ്രോതസ്സുകൾ വറ്റുമ്പോൾ അഞ്ച് കിലോമീറ്റർ വരെ നടന്ന്, ഒരു തവണ വെള്ളം ശേഖരിക്കാൻ 45 മുതൽ 60 മിനിറ്റ് വരെ ചെലവഴിക്കുന്നു. ഒരു കുടുംബത്തിന് ഒരു ദിവസം ആവശ്യമായ വെള്ളം ശേഖരിക്കാൻ പലതവണ ഈ യാത്ര ആവർത്തിക്കേണ്ടിവരുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും തൊഴിൽക്കും വിശ്രമത്തിനും ചെലവഴിക്കേണ്ട സമയം മുഴുവൻ വെള്ളം ചുമക്കുന്നതിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജലക്ഷാമം ഒരു പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അത് സ്ത്രീകളുടെ തൊഴിൽ, ആരോഗ്യാവകാശം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സമത്വം എന്നിവയെ ബാധിക്കുന്ന മനുഷ്യാവകാശ പ്രശ്നമാണ്.

ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിന്റെ ഏറ്റവും ഞെട്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതം വിവാഹവിപണിയിലാണ് കാണുന്നത്. മധ്യപ്രദേശിലെ ഛത്തർപൂർ ജില്ലയിലെ ചില ഗ്രാമങ്ങളിൽ 60 ശതമാനത്തോളം യുവാക്കൾക്ക് വിവാഹം നടക്കാതെ തുടരുകയാണ്. കാരണം വളരെ ലളിതമാണ്: “വെള്ളമില്ലാത്ത ഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഞങ്ങളുടെ മകളെ അയക്കില്ല.” ഒരു പെൺകുട്ടി ജീവിതം മുഴുവൻ വെള്ളം ചുമന്ന് ജീവിക്കേണ്ടിവരുന്ന ഗ്രാമത്തിലേക്ക് വിവാഹം കഴിപ്പിക്കാൻ കുടുംബങ്ങൾ തയ്യാറല്ല. വിവാഹത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങളിൽ ഇന്ന് ഒരു പുതിയ ഘടകം കൂടി ചേർന്നിരിക്കുന്നു—കുടിവെള്ള ലഭ്യത.

ഇതിന് പിന്നാലെ മറ്റൊരു പ്രതിസന്ധിയും ഉയരുന്നു. വിവാഹം നടക്കാത്ത യുവാക്കൾ തൊഴിൽ തേടി ഡൽഹിയിലേക്കും പഞ്ചാബിലേക്കും കുടിയേറുന്നു. പഠനങ്ങൾ പറയുന്നത് ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിൽ നിന്നുള്ള കുടിയേറ്റക്കാരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ചെറുകിട കർഷകരും ഭൂമിയില്ലാത്ത യുവാക്കളുമാണെന്നാണ്. ഗ്രാമം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ജനസംഖ്യയെയല്ല; അതിന്റെ ഭാവിയാണ്.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ദേംഗൻമൽ ഗ്രാമം ഈ ദുരന്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപമാണ് കാണിക്കുന്നത്. അവിടെ ചില പുരുഷന്മാർ രണ്ടാമത്തെയും മൂന്നാമത്തെയും വിവാഹം കഴിക്കുന്നത് കുടുംബം വികസിപ്പിക്കാനല്ല, വെള്ളം കൊണ്ടുവരാനാണ്. “വാട്ടർ വൈഫ്സ്” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ സ്ത്രീകൾക്ക് താമസവും ഭക്ഷണവും ലഭിക്കും. പക്ഷേ സ്വത്തവകാശമോ സമാനമായ കുടുംബാവകാശങ്ങളോ ലഭിക്കില്ല. വെള്ളം ലഭ്യമല്ലാത്ത സമൂഹത്തിൽ സ്ത്രീയുടെ ശരീരം തന്നെ ജലവിതരണ സംവിധാനമായി മാറുന്ന ഏറ്റവും ക്രൂരമായ അവസ്ഥയാണിത്.
ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിനായി ആയിരക്കണക്കിന് കോടി രൂപയുടെ പ്രത്യേക പാക്കേജുകളും കെൻ–ബേത്വാ നദീബന്ധന പദ്ധതിയും പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അടിസ്ഥാനപ്രശ്നം പരിഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. കാരണം പ്രശ്നം അണക്കെട്ടുകളുടെയോ പൈപ്പുകളുടെയോ അഭാവമല്ല; ഭൂഗർഭജല പുനരുജ്ജീവനത്തിന്റെ അഭാവമാണ്. പരമ്പരാഗത കുളങ്ങളും ചെറുതടാകങ്ങളും പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാതെ, മഴവെള്ളം സംഭരിക്കാതെ, ജലലഭ്യതയ്ക്ക് അനുസരിച്ചുള്ള കൃഷിനയങ്ങൾ നടപ്പാക്കാതെ ജലപ്രതിസന്ധി പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
അതേസമയം പ്രത്യാശയുടെ ചെറിയ വെളിച്ചവും ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിലുണ്ട്. ‘ജൽ സഹേലികൾ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടായ്മകൾ കുളങ്ങൾ പുനരുദ്ധരിക്കുകയും ചെക്ക് ഡാമുകൾ നവീകരിക്കുകയും മഴവെള്ള സംഭരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും പഞ്ചായത്തുകളെ ഉത്തരവാദികളാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വലിയ പദ്ധതികൾ പരാജയപ്പെട്ടിടത്ത് സമൂഹത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തമാണ് പ്രത്യാശ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിന്റെ കഥ ഇന്ത്യയിലെ എല്ലാ ജലസമ്മർദ്ദ മേഖലകൾക്കും ഒരു മുന്നറിയിപ്പാണ്. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം താപനില മാത്രം ഉയർത്തുന്നില്ല; അത് വിവാഹത്തെ ബാധിക്കുന്നു, സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതഭാരം വർധിപ്പിക്കുന്നു, കർഷകരെ കടക്കാരാക്കുന്നു, യുവാക്കളെ കുടിയേറ്റക്കാരാക്കുന്നു, ഗ്രാമങ്ങളെ ശൂന്യമാക്കുന്നു. വെള്ളം ഇനി ഒരു പ്രകൃതിവിഭവം മാത്രമല്ല; ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്ന സാമൂഹിക സൂചികയാണ്.
ഒരു ഗ്രാമത്തിലെ യുവാക്കൾക്ക് വധുവിനെ കണ്ടെത്താനാകുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവിടെ വെള്ളം മാത്രമല്ല വറ്റുന്നത്; പ്രത്യാശയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും ഭാവിയും കൂടിയാണ്. ബുണ്ടേൽഖണ്ഡിന്റെ ഈ നിശ്ശബ്ദ നിലവിളി ഇന്ത്യ കേൾക്കേണ്ട സമയം അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു. നൂറുവർഷം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സമൂഹം നിർമ്മിക്കണമെങ്കിൽ ആദ്യം സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് നദികളെയും കുളങ്ങളെയും ഭൂഗർഭജലത്തെയും തന്നെയാണ്. വെള്ളമില്ലാത്ത വികസനം ഒടുവിൽ മനുഷ്യരില്ലാത്ത ഗ്രാമങ്ങളെയാണ് സൃഷ്ടിക്കുക.