ഒരു നൂറ്റാണ്ടിന്റെ സമരം: സഖാവ് വി.എസിന്റെ രാഷ്ട്രീയം, കേരളത്തിന്റെ ചരിത്രം

പുലർച്ചെ വെളിച്ചം പൂർണമായി പരക്കുന്നതിന് മുമ്പേ വിലാപയാത്ര ആരംഭിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ സമയം കടന്നുപോകുന്തോറും വഴികൾ ശൂന്യമാകുന്നതിനുപകരം കൂടുതൽ ജനനിബിഡമായി. മഴ പെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. കൈയിൽ വടിയൂന്നി നിന്ന പ്രായമായ സ്ത്രീകൾ, ജീവിതം മുഴുവൻ നെൽപ്പാടങ്ങളിൽ കുനിഞ്ഞ് പണിയെടുത്ത കാർഷികത്തൊഴിലാളികൾ, നഗരങ്ങളുടെ അഴുക്കുഭാരം ചുമന്ന ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾ, ഐ.ടി. കമ്പനികളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന യുവാക്കൾ, കടലിന്റെ ഉപ്പുകാറ്റിൽ ജീവിതം ചെലവഴിച്ച മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ, കോളേജ് വിദ്യാർത്ഥികൾ, സ്കൂൾ കുട്ടികൾ, സർക്കാർ ജീവനക്കാർ, കലാകാരന്മാർ, എഴുത്തുകാർ—അങ്ങനെ കേരളത്തിന്റെ എല്ലാ മുഖങ്ങളും ഒരേ നിരയിൽ നിന്നു. അവരുടെ കൈകളിൽ പലർക്കും ഒരു ചുവന്ന പുഷ്പം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എന്നാൽ അവർ കൊണ്ടുവന്നത് പൂക്കളല്ലായിരുന്നു; ഒരു നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ഓർമ്മകളായിരുന്നു. അമ്പത്തിയഞ്ച് മണിക്കൂറുകളോളം കേരളം നിശ്ചലമായി. അത് ഒരു മുൻ മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ സംസ്കാരച്ചടങ്ങല്ലായിരുന്നു; ആധുനിക കേരളത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിയ അവസാനത്തെ മഹാനായ ജനനേതാക്കളിൽ ഒരാളോടുള്ള ജനതയുടെ യാത്രയയപ്പായിരുന്നു. നൂറ്റിരണ്ടാം വയസ്സിൽ വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ വിടപറഞ്ഞപ്പോൾ, ഒരു മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം അവസാനിക്കുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ ഒരു നൂറ്റാണ്ടിന്റെ പോരാട്ടചരിത്രം വീണ്ടും ജനങ്ങളുടെ ഓർമ്മയിൽ ജീവിച്ചുണരുകയായിരുന്നു.

അത്തരമൊരു യാത്രയയപ്പ് അധികാരത്തിന്റെ ശക്തികൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. പാർട്ടി സംവിധാനങ്ങൾക്കും സർക്കാർ പ്രോട്ടോക്കോളുകൾക്കും ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്ന ആദരവ് നിർമിക്കാനാവില്ല. അധികാരസ്ഥാനങ്ങൾക്കല്ല, ജീവിതകാലം മുഴുവൻ സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തീർന്ന നേതാക്കൾക്കാണ് അത്തരം ബഹുമതി ലഭിക്കുന്നത്. വി.എസിനെ യാത്രയാക്കാൻ മഴ നനഞ്ഞ് മണിക്കൂറുകളോളം കാത്തുനിന്നവർ ഒരു മുഖ്യമന്ത്രിയെ മാത്രമല്ല ഓർത്തത്. കൊയർ ഫാക്ടറിയിൽ നിന്ന് തൊഴിലാളി രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് നടന്നുകയറിയ ആ ചെറുപ്പക്കാരനെയാണ് അവർ ഓർത്തത്. ഭൂവുടമകളുടെ ക്രൂരതയ്ക്കെതിരെ കാർഷികത്തൊഴിലാളികളെ സംഘടിപ്പിച്ച സംഘാടകനെയാണ് അവർ ഓർത്തത്. നിരോധിക്കപ്പെട്ട പാർട്ടിയുടെ ഭൂഗർഭ പ്രവർത്തകനെയും, ജയിലും മർദ്ദനവും ഒളിവുജീവിതവും നേരിട്ട കമ്മ്യൂണിസ്റ്റിനെയും അവർ ഓർത്തു. അധികാരത്തിലെത്തിയിട്ടും അധികാരത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല, അധ്വാനിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ ഭാഷ സംസാരിച്ച മുഖ്യമന്ത്രിയെയാണ് അവർ ഓർത്തത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വി.എസിന്റെ മരണം ഒരു വ്യക്തിയുടെ മരണമെന്നതിലുപരി, കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനെ ജനങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ഓർത്തെടുത്ത നിമിഷമായി മാറി.

1923 ഒക്ടോബർ 20-ന് ആലപ്പുഴയിലെ പുന്നപ്രയിൽ ഒരു സാധാരണ ഈഴവ കുടിയാൻ കുടുംബത്തിലാണ് വേളിക്കകത്ത് ശങ്കരൻ അച്യുതാനന്ദൻ ജനിച്ചത്. ജനിച്ച നാൾ മുതൽ ജീവിതം അദ്ദേഹത്തിന് അനുകൂലമായിരുന്നില്ല. നാലാം വയസ്സിൽ അമ്മയെ വസൂരി കവർന്നു. പതിനൊന്നാം വയസ്സിൽ അച്ഛനെയും നഷ്ടമായി. ബാല്യം എന്ന ആശയം തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിൽ വളരെ ചെറുതായിരുന്നു. പഠനം ഏഴാം ക്ലാസിൽ അവസാനിച്ചു. ദാരിദ്ര്യം അദ്ദേഹത്തെ പുസ്തകങ്ങളിൽ നിന്ന് തൊഴിൽശാലയിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു. കൊയർ ഫാക്ടറിയിൽ ജോലി ചെയ്യാൻ തുടങ്ങിയ ആ ബാലൻ അവിടെ വെച്ച് പഠിച്ചത് അക്ഷരങ്ങളല്ല; വർഗ്ഗത്തിന്റെ ഭാഷയായിരുന്നു. വിശപ്പ് എന്താണെന്നും, അധ്വാനത്തിന്റെ വില എങ്ങനെ കവർന്നെടുക്കപ്പെടുന്നുവെന്നും, മനുഷ്യരെ ജാതിയുടെയും സമ്പത്തിന്റെയും പേരിൽ എങ്ങനെ വിഭജിക്കുന്നുവെന്നും അദ്ദേഹം അവിടെ നിന്നാണ് പഠിച്ചത്. പിന്നീടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം സർവകലാശാലകളിലെ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ നിന്ന് ജനിച്ചതല്ല; വിശപ്പിന്റെ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അത് രൂപപ്പെട്ടത്.

അന്നത്തെ കേരളം ഭൂവുടമകളുടെ അധികാരവും ജാതിവ്യവസ്ഥയും ചേർന്ന് മനുഷ്യജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ഒരു സമൂഹമായിരുന്നു. ഭൂമി കുറച്ചുപേരുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നു. കൃഷി ചെയ്തവർക്ക് ഭൂമിയിൽ അവകാശമുണ്ടായിരുന്നില്ല. പാടത്ത് വിയർപ്പൊഴുക്കിയവർക്കായിരുന്നു വിശപ്പ്; വിളവിന്റെ സമൃദ്ധി അനുഭവിച്ചത് ജന്മിമാരായിരുന്നു. ദളിത് സമൂഹങ്ങൾ മനുഷ്യരായി പോലും അംഗീകരിക്കപ്പെടാത്ത അവസ്ഥ നിലനിന്നിരുന്നു. ജാതി ഒരാളുടെ തൊഴിലും താമസവും വിദ്യാഭ്യാസവും ജീവിതസാധ്യതകളും നിർണയിച്ചിരുന്നു. അത്തരമൊരു കാലഘട്ടത്തിലാണ് ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിന്റെയും അയ്യങ്കാളിയുടെയും സാമൂഹിക നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യസമരവും തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങളും കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക ബോധത്തെ മാറ്റിത്തുടങ്ങിയത്. ആ മാറ്റത്തിന്റെ ഏറ്റവും സംഘടിതമായ രാഷ്ട്രീയരൂപമായി കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം വളർന്നു. സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ അനുഭവങ്ങൾ കൊണ്ടുതന്നെ വി.എസ്. ആ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഭാഗമായിത്തീർന്നു.

കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥാപക നേതാവായ പി. കൃഷ്ണപിള്ളയാണ് യുവാവായ വി.എസിന്റെ സംഘാടനശേഷി ആദ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞത്. വെറും പതിനേഴാം വയസ്സുള്ള ഒരു കൊയർ തൊഴിലാളിയിൽ അദ്ദേഹം ഒരു ഭാവി ജനനേതാവിനെ കണ്ടു. പാർട്ടി അദ്ദേഹത്തെ രാഷ്ട്രീയമായി വളർത്തി. മാർക്സിസം അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു പുസ്തകജ്ഞാനമല്ലായിരുന്നു; തൊഴിലാളിയുടെ ജീവിതം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ഉപകരണമായിരുന്നു. പിന്നീട് പി. കൃഷ്ണപിള്ള എടുത്ത ഏറ്റവും നിർണായകമായ തീരുമാനങ്ങളിലൊന്ന് വി.എസിനെ കുട്ടനാട്ടിലേക്ക് അയച്ചതായിരുന്നു. പിന്നീട് കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക രാഷ്ട്രീയത്തെ തന്നെ മാറ്റിമറിച്ച ഒരു തീരുമാനം.

കേരളത്തിന്റെ നെല്ലറ എന്നറിയപ്പെടുന്ന കുട്ടനാട് പ്രകൃതിയുടെ സമൃദ്ധിയാൽ അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ട പ്രദേശമായിരുന്നുവെങ്കിലും, സാമൂഹികമായി അത് ഭൂവുടമകളുടെ കോട്ടയായിരുന്നു. പാടങ്ങളിൽ നെല്ല് വിളഞ്ഞു, എന്നാൽ നെല്ല് വിളയിച്ചവരുടെ വീട്ടിൽ വിശപ്പായിരുന്നു. ഭൂമിയില്ലാത്ത ആയിരക്കണക്കിന് കാർഷികത്തൊഴിലാളികൾ, പ്രത്യേകിച്ച് പുലയരും പറയരും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ദളിത് സമൂഹങ്ങൾ, ജന്മിമാരുടെ കരുണയിൽ ജീവിക്കാൻ നിർബന്ധിതരായിരുന്നു. വേതനം വളരെ കുറവ്. ജോലിസമയം അനന്തം. എതിർത്താൽ ജോലി നഷ്ടം, വീട് നഷ്ടം, ചിലപ്പോൾ ജീവൻ പോലും നഷ്ടം. സ്ത്രീകൾക്ക് അതിലും ഭീകരമായ ചൂഷണമായിരുന്നു. സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിനൊപ്പം ജാതിയുടെയും ലിംഗത്തിന്റെയും പേരിലുള്ള അതിക്രമങ്ങളും അവർ നേരിട്ടു. സമൃദ്ധിയുടെ നടുവിൽ ദാരിദ്ര്യം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിന്റെ ജീവനുള്ള ഉദാഹരണമായിരുന്നു കുട്ടനാട്.

അവിടെ എത്തിയ വി.എസ്. പ്രസംഗങ്ങൾ നടത്തിയ നേതാവായിരുന്നില്ല. ആദ്യം അദ്ദേഹം കേട്ടു. തൊഴിലാളികളുടെ വീടുകളിൽ താമസിച്ചു. അവരുടെ ജീവിതം മനസ്സിലാക്കി. തലമുറകളായി അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട മനുഷ്യരുടെ ഏറ്റവും വലിയ നഷ്ടം ഭൂമിയോ സമ്പത്തോ അല്ലെന്നും, പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ആത്മവിശ്വാസമാണെന്നും അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ജന്മിയുടെ കല്പന അനുസരിച്ച് ജീവിക്കുന്നത് വിധിയാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചിരുന്ന തൊഴിലാളികളെ അവരുടെ സ്വന്തം ശക്തിയെക്കുറിച്ച് ബോധ്യപ്പെടുത്തുക എന്നതായിരുന്നു ആദ്യ പോരാട്ടം. രാത്രിയുടെ മറവിൽ ചെറിയ യോഗങ്ങൾ നടന്നു. വേതനം, ഭൂമി, ജാതി, അവകാശം—ഇവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ ഗ്രാമങ്ങളിലൂടെ പടർന്നു. ഒറ്റപ്പെട്ട മനുഷ്യരുടെ ദുഃഖം പതുക്കെ സംഘടിതമായ രാഷ്ട്രീയശക്തിയായി മാറി. ഭയത്തിന് പകരം ഐക്യം ജനിച്ചു. അടിമത്തത്തിന് പകരം ആത്മാഭിമാനം വളർന്നു.

ആ സംഘാടനപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമായാണ് പിന്നീട് തിരുവിതാംകൂർ കർഷകത്തൊഴിലാളി യൂണിയൻ രൂപംകൊണ്ടത്. അത് ഒരു ട്രേഡ് യൂണിയൻ മാത്രമായിരുന്നില്ല; നൂറ്റാണ്ടുകളായി സംസാരിക്കാൻ പോലും അവകാശമില്ലാതിരുന്ന മനുഷ്യർ സ്വന്തം ശബ്ദം കണ്ടെത്തിയ ഒരു സാമൂഹിക വിപ്ലവമായിരുന്നു. ഇതുവരെ ജന്മിയുടെ പടിവാതിൽക്കൽ തലകുനിച്ച് നിന്നിരുന്ന തൊഴിലാളികൾ ആദ്യമായി കൂട്ടമായി നിന്ന് ന്യായമായ വേതനവും മാന്യമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങളും മനുഷ്യനെന്ന നിലയിലെ അംഗീകാരവും ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഭൂവുടമകൾക്ക് ഇത് ഒരു തൊഴിലാളി സമരമായിരുന്നില്ല; തങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ആധിപത്യത്തിനെതിരായ വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രതികരണവും അതിക്രൂരമായിരുന്നു. തൊഴിലാളികളെ മർദ്ദിച്ചു. യൂണിയൻ പ്രവർത്തകരെ വേട്ടയാടി. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റുകാരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. വീടുകൾ കത്തിച്ചു. സ്ത്രീകളെയും കുട്ടികളെയും വരെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ ഓരോ ആക്രമണവും ജന്മിത്തത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മുഖം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി ജനങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ തുറന്നുകാട്ടി. അടിച്ചമർത്തലിലൂടെ സമരം അവസാനിപ്പിക്കാമെന്ന് കരുതിയവർ അറിയാതെ തന്നെ അതിന് കൂടുതൽ ശക്തി പകർന്നു.

ഇതിനിടെ തിരുവിതാംകൂറിലെ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യവും അതിവേഗം മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇന്ത്യ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ തിരുവിതാംകൂറിനെ ഇന്ത്യൻ യൂണിയന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്ര രാഷ്ട്രമാക്കി നിലനിർത്തണമെന്ന ആശയവുമായി ദിവാൻ സി.പി. രാമസ്വാമി അയ്യർ മുന്നോട്ടുവന്നു. “അമേരിക്കൻ മോഡൽ” എന്ന പേരിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ പദ്ധതി വികസനത്തിന്റെ സ്വപ്നമെന്നതിനേക്കാൾ രാജഭരണത്തിന്റെയും സാമ്രാജ്യത്വ താൽപര്യങ്ങളുടെയും തുടർച്ചയായാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയും ജനാധിപത്യ ശക്തികളും കണ്ടത്. അതിനെതിരെയാണ് കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിൽ ഇന്നും മുഴങ്ങുന്ന ആ മുദ്രാവാക്യം ഉയർന്നത് — “അമേരിക്കൻ മോഡൽ അറബിക്കടലിൽ!” അത് ഒരു മുദ്രാവാക്യം മാത്രമായിരുന്നില്ല; അധികാരത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്തിനെതിരെ തൊഴിലാളികളും കർഷകരും ഉയർത്തിയ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു. ഗ്രാമങ്ങളിലും ഫാക്ടറികളിലും വയലുകളിലും ആ മുദ്രാവാക്യം പ്രതിധ്വനിച്ചു. ജനങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധം സംഘടിതമായ പ്രതിരോധമായി മാറി. ആ പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ യുവാവായ വി.എസും ഉണ്ടായിരുന്നു.

1946 ഒക്ടോബറിൽ ആ സംഘർഷം പുന്നപ്ര-വയലാർ സമരത്തിൽ എത്തിനിന്നു. കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും രക്തരൂക്ഷിതമായ അധ്യായങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു അത്. തോക്കുകൾക്ക് മുന്നിൽ നാട്ടിൽ നിർമ്മിച്ച കുന്തങ്ങളും പരമ്പരാഗത ആയുധങ്ങളുമായി തൊഴിലാളികൾ നിലയുറപ്പിച്ചു. അധികാരത്തിന്റെ സൈനിക ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ ചെറുതായിരുന്നെങ്കിലും അവരുടെ പ്രതിജ്ഞ അതിനേക്കാൾ വലുതായിരുന്നു. നൂറുകണക്കിന് മനുഷ്യർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. കൃത്യമായ കണക്കുകൾ ഇന്നും ചരിത്രകാരന്മാർ ചർച്ച ചെയ്യുന്ന വിഷയമാണെങ്കിലും, ആ രക്തസാക്ഷിത്വം കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ എന്നെന്നേക്കുമായി മാറ്റിമറിച്ചു എന്ന കാര്യത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമില്ല. തൊഴിലാളികൾ സംഘടിതരായാൽ അധികാരത്തെ വെല്ലുവിളിക്കാമെന്ന ആത്മവിശ്വാസം ആ സമരം സൃഷ്ടിച്ചു. ഭൂമിയും അധ്വാനവും മനുഷ്യാഭിമാനവും രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയങ്ങളാകാൻ അതുവഴി സാധിച്ചു. പുന്നപ്രയിലെ മണ്ണിൽ ജനിച്ച വി.എസിന് ആ സമരം വെറും ചരിത്രസംഭവമായിരുന്നില്ല; ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പിന്തുടർന്ന രാഷ്ട്രീയവിശ്വാസത്തിന്റെ അടിത്തറയായിരുന്നു അത്.

സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുശേഷം അധികാരമാറ്റം സംഭവിച്ചെങ്കിലും ഗ്രാമങ്ങളിലെ ജീവിതം ഉടനടി മാറിയില്ല. ഭൂവുടമകൾ പഴയ അധികാരത്തോടെ തന്നെ തുടർന്നു. ജാതി ഇപ്പോഴും മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിച്ചു. ഭൂമിയില്ലാത്ത തൊഴിലാളികൾ ഇന്നലെയെപ്പോലെ ഇന്നും ജന്മിയുടെ കരുണയിൽ ജീവിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ 1948-ൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നിരോധിക്കപ്പെട്ടു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ അടിച്ചമർത്തലും ഭൂവുടമകളുടെ പ്രതികാരവും ഒരുമിച്ച് പാർട്ടിക്കെതിരെ തിരിഞ്ഞു. നേതാക്കളിൽ പലരും ഭൂഗർഭത്തിലേക്ക് പോയി. വി.എസും ഒളിവുജീവിതം നയിക്കേണ്ടിവന്നു. പോലീസിന്റെ നിരന്തരമായ വേട്ട, രാത്രികളിലെ രഹസ്യയോഗങ്ങൾ, വ്യാജപേരുകളിൽ സഞ്ചാരം, അറസ്റ്റ്, ജയിലുകൾ—ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. അധികാരം ഒരിക്കലും സൗജന്യമായി അവകാശങ്ങൾ നൽകില്ലെന്നും, ഓരോ അവകാശവും സംഘടിതസമരത്തിലൂടെ മാത്രമേ നേടാനാകൂ എന്നും അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവങ്ങളിലൂടെ പഠിച്ചു.

എന്നാൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ നേതാക്കളിലല്ല, ജനങ്ങളിൽ തന്നെയാണെന്ന് ഈ കാലഘട്ടം തെളിയിച്ചു. പാർട്ടി നിരോധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ അപ്രത്യക്ഷമായില്ല. ഭൂഗർഭ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ അവ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെട്ടു. 1951-ൽ കവളത്ത് ചേർന്ന കാർഷികത്തൊഴിലാളി സമ്മേളനം അതിന്റെ തെളിവായിരുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികൾ ആദ്യമായി തങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ സമൂഹത്തിനും ഭരണകൂടത്തിനും മുന്നിൽ സംഘടിതമായി അവതരിപ്പിച്ചു. ന്യായമായ വേതനം, തൊഴിൽസുരക്ഷ, മനുഷ്യമാന്യം, ഭൂമിയിലെ അവകാശം—ഇവ ഇനി ഒറ്റപ്പെട്ട ആവശ്യങ്ങളായിരുന്നില്ല; കേരളത്തിന്റെ ജനാധിപത്യഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയചോദ്യങ്ങളായി അവ മാറിയിരുന്നു. 1950-നും 1957-നും ഇടയിൽ കേരളത്തിൽ നടന്ന ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിൽസമരങ്ങൾ ഈ പുതിയ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമായിരുന്നു.

ഈ സമരങ്ങൾ ഒരു രാഷ്ട്രീയവിജയം മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിച്ചത്; കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികഘടനയെ തന്നെ മാറ്റിമറിക്കാനുള്ള അടിത്തറ പാകി. തൊഴിലാളികൾ സ്വന്തം ശക്തി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ജാതിയുടെ പേരിൽ നൂറ്റാണ്ടുകളായി തലകുനിഞ്ഞുനിന്ന മനുഷ്യർ അവകാശത്തിന്റെ ഭാഷ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭൂവുടമകളുടെ ഏകാധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സംഘടിത സമൂഹത്തിന് കഴിയുമെന്ന് കേരളം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയഫലമായിരുന്നു 1957-ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്. ലോകചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി ജനാധിപത്യ തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സർക്കാർ അധികാരത്തിലെത്തി. ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ആ സർക്കാർ അധികാരമാറ്റം മാത്രമായിരുന്നില്ല; കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികചരിത്രം പുതിയ ദിശയിലേക്ക് തിരിയുന്ന നിമിഷമായിരുന്നു.

വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ അന്ന് മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ ആ വിജയത്തിന് അടിത്തറ പാകിയ വയലുകളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും പതിറ്റാണ്ടുകളായി പ്രവർത്തിച്ച സംഘാടകരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടവരിലൊരാളായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അധികാരത്തിന്റെ വാതിൽ തുറന്നത് നിയമസഭയിലെ പ്രസംഗങ്ങളല്ല; കുട്ടനാട്ടിലെ വയലുകളിൽ നടന്ന എണ്ണമറ്റ സമരങ്ങളാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് നന്നായി അറിയാമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പിന്നീട് അദ്ദേഹം പലപ്പോഴും പറഞ്ഞത്, ചരിത്രം എഴുതുന്നത് ഭരണാധികാരികളല്ല, സംഘടിതരാകുന്ന സാധാരണ മനുഷ്യരാണ് എന്ന്.

1957-ൽ അധികാരത്തിലെത്തിയ ഇ.എം.എസ്. സർക്കാർ ഇന്ത്യയുടെ മാത്രമല്ല, ലോക ജനാധിപത്യചരിത്രത്തിന്റെയും ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയ ഒരു സംഭവമായിരുന്നു. ആദ്യമായി തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ അധികാരത്തിലെത്തിയ ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സർക്കാർ ഭരണത്തെ വെറും അധികാരനിർവഹണമെന്ന നിലയിൽ കണ്ടില്ല; സമൂഹത്തെ മാറ്റിമറിക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയ ഉപാധിയായാണ് അതിനെ സമീപിച്ചത്. കാർഷികത്തൊഴിലാളികൾക്ക് മിനിമം വേതനം ഉറപ്പാക്കാനുള്ള നടപടികൾ, കുടികിടപ്പുകാരുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള നിയമനിർമ്മാണം, ഭൂമിയുടെ കേന്ദ്രീകരണത്തെ അവസാനിപ്പിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിട്ട ഭൂപരിഷ്കാരങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിന്നിരുന്ന ജന്മിത്ത വ്യവസ്ഥയുടെ ഹൃദയത്തെയാണ് പ്രഹരിച്ചത്. ഭൂമി ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭവം മാത്രമായിരുന്നില്ല; അധികാരത്തിന്റെയും ജാതിയുടെയും സാമൂഹിക മേൽക്കോയ്മയുടെയും കേന്ദ്രമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭൂപരിഷ്കാരത്തിനെതിരായ പ്രതിഷേധം ഭൂമിയെക്കുറിച്ചുള്ള തർക്കം മാത്രമായിരുന്നില്ല; പഴയ കേരളം പുതിയ കേരളത്തിനെതിരായി നടത്തിയ പ്രത്യാക്രമണമായിരുന്നു.

അതാണ് പിന്നീട് “വിമോചന സമരം” എന്ന പേരിൽ ചരിത്രത്തിലറിയപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയപ്രക്ഷോഭത്തിലേക്ക് നയിച്ചത്. സഭാ നേതൃത്വത്തിന്റെ ചില വിഭാഗങ്ങൾ, കോൺഗ്രസിന്റെ പ്രബല നേതാക്കൾ, ഭൂവുടമകൾ, യാഥാസ്ഥിതിക സാമൂഹിക ശക്തികൾ, വലതുപക്ഷ സംഘടനകൾ—ഇവർ വ്യത്യസ്ത കാരണങ്ങളാൽ ഒരേ വേദിയിൽ ഒന്നിച്ചു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സർക്കാരിന്റെ പരിഷ്കാരങ്ങൾ തങ്ങളുടെ അധികാരഘടനയെ തകർക്കുമെന്ന ഭയം അവരെ ഒന്നിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് പുറത്തുവന്ന രേഖകളും ചരിത്രഗവേഷണങ്ങളും ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ അമേരിക്കൻ രഹസ്യാന്വേഷണ ഏജൻസിയായ സി.ഐ.എ. ഇന്ത്യയിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് വിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് വിവിധ തലങ്ങളിൽ പിന്തുണ നൽകിയിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശീതയുദ്ധത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കേരളം ഒരു സംസ്ഥാനമെന്നതിലുപരി, ലോക രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ആശയസംഘർഷങ്ങളുടെ പരീക്ഷണശാലയായി മാറുകയായിരുന്നു.

1959-ൽ കേന്ദ്രസർക്കാർ ഭരണഘടനയുടെ 356-ാം അനുച്ഛേദം ഉപയോഗിച്ച് ഇ.എം.എസ്. സർക്കാരിനെ പുറത്താക്കിയപ്പോൾ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് ഒരു മന്ത്രിസഭ മാത്രമല്ല നീക്കം ചെയ്യപ്പെട്ടത്. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വലിയ ദേശീയചർച്ചയ്ക്കും അത് വഴിവെച്ചു. എന്നാൽ ഒരു സർക്കാർ പിരിച്ചുവിടാൻ കഴിഞ്ഞെങ്കിലും, അതിനുമുമ്പുള്ള വർഷങ്ങളിൽ ഗ്രാമങ്ങളിലെയും തൊഴിലിടങ്ങളിലെയും മനുഷ്യരുടെ മനസ്സിൽ വിതച്ച സാമൂഹികബോധത്തെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ആർക്കും കഴിഞ്ഞില്ല. ഭൂമിയുടെയും അവകാശങ്ങളുടെയും ചോദ്യങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്നു. രാഷ്ട്രീയ അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനം തുടരാമെന്ന് കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം തെളിയിച്ചു.

ഈ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നാണ് വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ ഒരു അടിസ്ഥാന രാഷ്ട്രീയനിഗമനത്തിലെത്തിയത്. നിയമങ്ങൾ മാത്രം സമൂഹത്തെ മാറ്റില്ല; സംഘടിത ജനസമരങ്ങൾ നിയമങ്ങളെ യാഥാർഥ്യമാക്കും. അതുകൊണ്ടാണ് അറുപതുകളുടെ അവസാനം വീണ്ടും കാർഷികത്തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അദ്ദേഹം മുഴുകിയത്. 1968-ൽ കേരള സ്റ്റേറ്റ് കർഷകത്തൊഴിലാളി യൂണിയൻ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടത് കേരളത്തിലെ ഗ്രാമീണ തൊഴിലാളികളുടെ രാഷ്ട്രീയസംഘടനയെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. വേതനം മാത്രമല്ല, ഭൂമിയും പാർപ്പിടവും സാമൂഹിക അന്തസ്സും ഇനി സമരത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയങ്ങളായി മാറി.

1969-ൽ ആലപ്പുഴയിൽ ചേർന്ന സമ്മേളനമാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂസമരചരിത്രത്തിലെ അടുത്ത നിർണായക അധ്യായത്തിന് തുടക്കമിട്ടത്. ഭൂപരിഷ്കാര നിയമപ്രകാരം മിച്ചഭൂമിയായി കണ്ടെത്തിയ ഭൂമി ഭൂവുടമകളുടെ കൈവശം തുടരാതെ ഭൂമിയില്ലാത്തവർക്ക് വിതരണം ചെയ്യണമെന്ന ആവശ്യം സമ്മേളനം ശക്തമായി ഉയർത്തി. അതിന്റെ തുടർച്ചയായാണ് 1970 ജനുവരിയിൽ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ മിച്ചഭൂമി സമരം ആരംഭിച്ചത്. അത് ഭൂമി പിടിച്ചെടുക്കാനുള്ള ഒരു നിയമലംഘന പ്രക്ഷോഭമല്ലായിരുന്നു; നിയമം അംഗീകരിച്ച അവകാശം യാഥാർഥ്യമാക്കാനുള്ള ജനകീയ ഇടപെടലായിരുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് ഭൂമിയില്ലാത്ത കുടുംബങ്ങൾ മിച്ചഭൂമിയിൽ കുടിലുകൾ കെട്ടി താമസം തുടങ്ങി. പോലീസും ഭരണകൂടവും ഭൂവുടമകളും ചേർന്ന് സമരത്തെ അടിച്ചമർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. ലാത്തിച്ചാർജുകളും അറസ്റ്റുകളും കേസുകളും തുടർന്നു. എന്നാൽ ഓരോ ഒഴിപ്പിക്കലിനും ശേഷം കൂടുതൽ കുടുംബങ്ങൾ സമരത്തിലേക്ക് വന്നു. ഒടുവിൽ സർക്കാരിന് വഴങ്ങേണ്ടിവന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങൾക്ക് വീടുവെക്കാൻ ഭൂമി ലഭിച്ചു.

കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വഴിത്തിരിവുകളിൽ ഒന്നായിരുന്നു ഇത്. നൂറ്റാണ്ടുകളായി ഭൂവുടമയുടെ ഭൂമിയിൽ കുടിൽ കെട്ടി ജീവിച്ചിരുന്ന മനുഷ്യൻ ആദ്യമായി സ്വന്തം പേരിലുള്ള ഒരുതുണ്ട് ഭൂമിയുടെ ഉടമയായി. അതിന്റെ പ്രാധാന്യം ഭൂമിയുടെ വിസ്തീർണ്ണത്തിലായിരുന്നില്ല; ആത്മാഭിമാനത്തിലായിരുന്നു. സ്വന്തം മുറ്റത്ത് ഒരു വൃക്ഷം നട്ടുപിടിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശം, സ്വന്തം വീട്ടുവളപ്പിൽ കുട്ടികളെ വളർത്താനുള്ള സുരക്ഷ, ആരും ഒഴിപ്പിക്കില്ലെന്ന ആത്മവിശ്വാസം—ഇവയൊക്കെയാണ് ആ സമരം സമ്മാനിച്ചത്. കേരളത്തിലെ ദാരിദ്ര്യനിർമാർജനത്തിന്റെയും സാമൂഹികസമത്വത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ഭൂപരിഷ്കാരത്തിന് ഇത്ര നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ടാകാനുള്ള കാരണം ഇതാണ്. ഇന്ന് കേരളത്തിന്റെ ഉയർന്ന മനുഷ്യവികസന സൂചികകളെക്കുറിച്ച് ലോകം സംസാരിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ അടിത്തറയിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള ഭൂസമരങ്ങളുടെയും കാർഷികത്തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെയും പതിറ്റാണ്ടുകളുടെ പോരാട്ടമുണ്ടെന്ന കാര്യം പലപ്പോഴും വിസ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ വി.എസ്. ഒരു സമരനേതാവ് മാത്രമായിരുന്നില്ല; പാർട്ടി സംഘടനയുടെ നിർണായക ശിൽപികളിൽ ഒരാളായി അദ്ദേഹം വളർന്നു. 1964-ൽ ഇന്ത്യൻ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി വിഭജിക്കപ്പെട്ട് സി.പി.ഐ.(എം) രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ കേരളത്തിലെ പുതിയ പാർട്ടി കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്ന് നഗരങ്ങളിലേക്ക്, ട്രേഡ് യൂണിയനുകളിൽ നിന്ന് നിയമസഭയിലേക്ക്, പ്രാദേശിക സമരങ്ങളിൽ നിന്ന് ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക്—അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമേഖല വ്യാപിച്ചു. എന്നാൽ അധികാരം അദ്ദേഹത്തെ ഒരിക്കലും തെരുവുകളിൽ നിന്ന് അകറ്റിയില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം എപ്പോഴും സമ്മേളന ഹാളുകളേക്കാൾ ജനക്കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിലായിരുന്നു; അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളേക്കാൾ സമരഭൂമികളിലായിരുന്നു.

അതാണ് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തെ കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും ജനകീയ നേതാക്കളിലൊരാളാക്കി മാറ്റിയത്. കാരണം വി.എസ്. പ്രസംഗങ്ങളിൽ മാത്രം തൊഴിലാളിവർഗത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ചിരുന്നില്ല; അവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം പുസ്തകങ്ങളിലെ മാർക്സിസത്തിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, പുന്നപ്രയുടെ മണ്ണിൽ നിന്നും കുട്ടനാട്ടിലെ ചെളിയിൽ നിന്നും ഭൂമിയില്ലാത്തവരുടെ കുടിലുകളിൽ നിന്നുമാണ് രൂപം കൊണ്ടത്.

എഴുപതുകളും എൺപതുകളും കേരള രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വലിയ ആശയസംഘർഷങ്ങളുടെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും കാലമായിരുന്നു. ഒരുവശത്ത് ഭൂപരിഷ്കാരങ്ങൾ ഗ്രാമീണ സമൂഹത്തിന്റെ ഘടന മാറ്റിമറിക്കുമ്പോൾ, മറുവശത്ത് വ്യവസായവൽക്കരണം, വിദ്യാഭ്യാസ വ്യാപനം, ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം, നഗരവൽക്കരണം എന്നിവ കേരളത്തെ പുതിയൊരു സാമൂഹിക ഘട്ടത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങൾക്കൊപ്പം കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിനും പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ ഉയർന്നു. തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറി. കൃഷിയിൽ നിന്ന് സേവനമേഖലയിലേക്കുള്ള മാറ്റം ശക്തമായി. സംഘടിത തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനത്തിന് പുറത്തുള്ള വലിയൊരു തൊഴിൽലോകം രൂപപ്പെട്ടു. ഈ മാറ്റങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ വർഗരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ കൈവിടരുതെന്ന നിലപാടായിരുന്നു വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ സ്വീകരിച്ചത്. സമൂഹം മാറാം, സമരങ്ങളുടെ രൂപം മാറാം, എന്നാൽ ചൂഷണത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നില്ലെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം.

ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ് അദ്ദേഹം സി.പി.ഐ.(എം)യുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഘാടകരിലൊരാളായി ദേശീയതലത്തിലും ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയത്. നിയമസഭയിലും പാർട്ടി വേദികളിലും പൊതുസമ്മേളനങ്ങളിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാഷ അലങ്കാരപൂർണമോ നയതന്ത്രപരമോ ആയിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹം സംസാരിച്ചത് തൊഴിലാളിയുടെ ഭാഷയിലായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയവിരുദ്ധരെയും ശ്രദ്ധിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാക്കി. അദ്ദേഹത്തിന് വേണ്ടി രാഷ്ട്രീയം അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിലെ ധാരണകളുടെ കലയായിരുന്നില്ല; അധികാരത്തോട് നിരന്തരം ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായിരുന്നു. ഭരണത്തിലായാലും പ്രതിപക്ഷത്തായാലും ആ സ്വഭാവം മാറിയില്ല.

ഇതിനിടയിൽ പാർട്ടിക്കുള്ളിലും അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒരിക്കലും ഏകശിലാത്മകമായിരുന്നില്ല. ആശയപരവും സംഘടനാപരവും തന്ത്രപരവുമായ ചർച്ചകൾ അതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദനും പിണറായി വിജയനും തമ്മിലുള്ള രാഷ്ട്രീയഭിന്നതകളും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അത് വെറും വ്യക്തിപരമായ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമല്ലായിരുന്നു; പാർട്ടിയുടെ പ്രവർത്തനരീതിയെക്കുറിച്ചും അധികാരപ്രയോഗത്തെക്കുറിച്ചും പൊതുസമൂഹവുമായി കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം എങ്ങനെ സംവദിക്കണമെന്നതിനെക്കുറിച്ചുമുള്ള രണ്ട് വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ സമീപനങ്ങളുടെ പ്രകടനമായിരുന്നു. പലപ്പോഴും പാർട്ടി അച്ചടക്കനടപടികൾക്കും കടുത്ത ആഭ്യന്തര സംഘർഷങ്ങൾക്കും അത് വഴിവെച്ചു. എന്നാൽ ആ സംഘർഷങ്ങൾക്കിടയിലും വി.എസ്. പാർട്ടി വിട്ടുപോയില്ല; പാർട്ടിയും അദ്ദേഹത്തെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റിനിർത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വൈരുധ്യങ്ങളിലൊന്നായി ആ ബന്ധം തുടർന്നു.

ഈ ആഭ്യന്തര സംഘർഷങ്ങൾക്കിടയിലും പൊതുസമൂഹത്തിൽ വി.എസിന്റെ ജനപ്രീതി വർധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അതിന് പ്രധാന കാരണം അദ്ദേഹം അധികാരത്തിനെതിരായ വിമർശനം സ്വന്തം പാർട്ടിക്കുള്ളിലും ഉയർത്താൻ തയ്യാറായിരുന്നു എന്നതാണ്. അഴിമതി, ഭൂമിക്കയ്യേറ്റം, പരിസ്ഥിതി നശീകരണം, കോർപ്പറേറ്റ് താൽപര്യങ്ങൾ—ഇവയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം രാഷ്ട്രീയസൗകര്യങ്ങളെക്കാൾ പൊതുതാൽപര്യത്തിനാണ് മുൻഗണന നൽകിയതെന്ന ധാരണ ജനങ്ങളിൽ ശക്തമായി. അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ അനുഭാവികൾക്കപ്പുറം വലിയൊരു ജനവിഭാഗത്തെയും ആകർഷിച്ചത്.

2006-ൽ, എൺപത്തിമൂന്നാം വയസ്സിൽ, വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ കേരളത്തിന്റെ മുഖ്യമന്ത്രിയായി സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. സാധാരണയായി ആ പ്രായത്തിൽ രാഷ്ട്രീയനേതാക്കൾ പൊതുജീവിതത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്ന കാലമാണത്. എന്നാൽ വി.എസ്. തന്റെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ഭരണകാലം ആരംഭിച്ചത് അപ്പോഴായിരുന്നു. അധികാരം അദ്ദേഹത്തെ മാറ്റിയില്ല; അദ്ദേഹം അധികാരത്തിന്റെ ഭാഷ മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു. മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ ഓഫീസിലേക്ക് അദ്ദേഹം കൊണ്ടുവന്നത് വയലുകളിൽ നിന്നും തൊഴിലാളി സമരങ്ങളിൽ നിന്നും നേടിയ അനുഭവമായിരുന്നു. വികസനം എന്നത് കെട്ടിടങ്ങളുടെയും നിക്ഷേപങ്ങളുടെയും കണക്കല്ല; സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റമാണെന്ന് അദ്ദേഹം നിരന്തരം ആവർത്തിച്ചു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്തെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ഇടപെടലുകളിലൊന്ന് മൂന്നാറിലെ അനധികൃത കയ്യേറ്റങ്ങൾക്കെതിരായ നടപടിയായിരുന്നു. വർഷങ്ങളായി സ്വാധീനമുള്ള വ്യക്തികളും സ്ഥാപനങ്ങളും നിയമവിരുദ്ധമായി കൈവശപ്പെടുത്തിയ സർക്കാർ ഭൂമികൾ തിരിച്ചുപിടിക്കാനുള്ള നീക്കം കേരളത്തിൽ വലിയ രാഷ്ട്രീയചർച്ചകൾക്ക് വഴിവെച്ചു. ഭൂമിക്ക് മുകളിൽ നിയമത്തിന്റെ അധികാരമോ, അധികാരമുള്ളവരുടെ അവകാശമോ എന്ന ചോദ്യമാണ് അദ്ദേഹം സമൂഹത്തിനു മുന്നിൽ ഉയർത്തിയത്. എല്ലാ നടപടികളും പൂർണവിജയമായില്ല. പലതും നിയമപോരാട്ടങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയവിവാദങ്ങളിലും അവസാനിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും അധികാരത്തിന്റെയും സമ്പത്തിന്റെയും മുമ്പിൽ സർക്കാർ മുട്ടുമടക്കേണ്ടതില്ലെന്ന സന്ദേശം ആ നീക്കങ്ങൾ നൽകി.

അതേസമയം ഐ.ടി. വികസനത്തെയും അദ്ദേഹം തള്ളിക്കളഞ്ഞില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ പൊതുതാൽപര്യത്തിന് കീഴിലായിരിക്കണമെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്. 2008-ൽ കേരളം പ്രഖ്യാപിച്ച സ്വതന്ത്ര സോഫ്റ്റ്‌വെയർ നയം രാജ്യത്ത് തന്നെ മാതൃകയായി. ചെലവേറിയ സ്വകാര്യ സോഫ്റ്റ്‌വെയർ കമ്പനികളെ ആശ്രയിക്കുന്നത് കുറച്ച് സർക്കാർ സംവിധാനങ്ങളിൽ ഓപ്പൺ സോഴ്സ് സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനുള്ള തീരുമാനം സാമ്പത്തികമായും സാങ്കേതികമായും ദൂരവ്യാപകമായ പ്രാധാന്യമുള്ളതായിരുന്നു. സാങ്കേതിക പുരോഗതി എന്നത് കോർപ്പറേറ്റുകളുടെ ലാഭം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനല്ല, ജനങ്ങളുടെ അറിവും പൊതുസംവിധാനങ്ങളുടെ സ്വയംപര്യാപ്തതയും വർധിപ്പിക്കുന്നതിനായിരിക്കണമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാട് അതിൽ പ്രകടമായിരുന്നു.

അതിലും കൂടുതൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണത്തിന്റെ മുദ്ര പതിഞ്ഞത് സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും അദൃശ്യരായ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തിലായിരുന്നു. വർഷങ്ങളായി താൽക്കാലിക അടിസ്ഥാനത്തിൽ ജോലി ചെയ്തിരുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾക്ക് സ്ഥിരം നിയമനം ലഭിച്ചു. തൊഴിൽസുരക്ഷയും പെൻഷനും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും ലഭിച്ചു. മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ് അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനും സുരക്ഷാ ഉപകരണങ്ങൾ നിർബന്ധമാക്കുന്നതിനും യന്ത്രവൽക്കരണം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനുമുള്ള നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചു. നഗരങ്ങളുടെ ശുചിത്വം കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരുന്ന മനുഷ്യരുടെ അന്തസ്സിനെ ആദ്യമായി സർക്കാർ നയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നത് ആ ഭരണകാലമായിരുന്നു. വി.എസിന്റെ വിലാപയാത്രയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കണ്ണീരൊഴുക്കിയവരിൽ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾ ഉണ്ടായിരുന്നതിന്റെ കാരണം അതായിരുന്നു. അവർക്ക് അദ്ദേഹം ഒരു മുൻ മുഖ്യമന്ത്രി മാത്രമായിരുന്നില്ല; അവരുടെ ജീവിതം മാറിയ കാലത്തിന്റെ പ്രതീകമായിരുന്നു.

മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്ന കാലത്ത് വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചത് ഭരണനിർവഹണത്തിൽ മാത്രമായിരുന്നില്ല; ഭരണത്തിന്റെ ധാർമ്മികതയിലായിരുന്നു. ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ അധികാരം നിരന്തരം സ്വയം പരിശോധിക്കപ്പെടണമെന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അഴിമതിക്കെതിരായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട് രാഷ്ട്രീയഭാഷണങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല. ഭൂമാഫിയകൾ, അനധികൃത കയ്യേറ്റങ്ങൾ, ഖനന മാഫിയകൾ, പൊതുസമ്പത്ത് സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ—ഇവയ്‌ക്കെതിരെ അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ച നിലപാടുകൾ പലപ്പോഴും സ്വന്തം സർക്കാരിനുള്ളിൽ പോലും അസ്വാരസ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. വികസനം എന്ന പേരിൽ നിയമങ്ങൾ വളച്ചൊടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ വില ഒടുവിൽ നൽകേണ്ടിവരുന്നത് സാധാരണ ജനങ്ങൾക്കാണെന്ന് അദ്ദേഹം ആവർത്തിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും ജനപ്രിയവും ഒരേസമയം വിവാദപരവുമായിരുന്നു.

സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാടുകളും സമകാലിക രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു. കൊയർ, കശുവണ്ടി വ്യവസായങ്ങളിലെ സ്ത്രീ തൊഴിലാളികളുടെ സമരങ്ങൾക്ക് പിന്തുണ നൽകിയ യുവസംഘാടകനിൽ നിന്ന് ജീവിതാവസാനം വരെ സ്ത്രീസമത്വത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ച രാഷ്ട്രീയനേതാവായി അദ്ദേഹം വളർന്നു. സ്ത്രീകൾ ഒരേ ജോലി ചെയ്തിട്ടും പുരുഷന്മാരേക്കാൾ കുറഞ്ഞ വേതനം വാങ്ങേണ്ടിവരുന്നത് ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രശ്നം മാത്രമല്ല, സാമൂഹിക അനീതിയാണെന്ന് അദ്ദേഹം നിയമസഭയിലും പൊതുവേദികളിലും ആവർത്തിച്ചു. ട്രാവൻകൂർ ക്രിസ്ത്യൻ പിന്തുടർച്ചാവകാശ നിയമത്തിലെ വിവേചനപരമായ വ്യവസ്ഥകൾ റദ്ദാക്കി ക്രിസ്ത്യൻ സ്ത്രീകൾക്ക് തുല്യ സ്വത്തവകാശം ഉറപ്പാക്കിയ മേരി റോയ് വിധിക്കെതിരെ ഉയർന്ന പ്രതിഷേധങ്ങളെ അദ്ദേഹം ശക്തമായി എതിർത്തു. മതപരമായ യാഥാസ്ഥിതികതയ്ക്ക് മുന്നിൽ സ്ത്രീകളുടെ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങൾ വിട്ടുകൊടുക്കാൻ പാടില്ലെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വർഗസമരം മാത്രമല്ല, സാമൂഹിക സമത്വവും മനുഷ്യാഭിമാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയചിന്തയുടെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളായിരുന്നു.

ദളിതർക്കും ആദിവാസികൾക്കും ഭൂമിയില്ലാത്തവർക്കും മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾക്കും തീരദേശ സമൂഹങ്ങൾക്കും വേണ്ടിയുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടപെടലുകളും ഈ വിശാലമായ രാഷ്ട്രീയ കാഴ്ചപ്പാടിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിത്തട്ടിലുള്ള മനുഷ്യരെ വികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാതെ ഒരു ജനാധിപത്യത്തിനും വിജയിക്കാനാവില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. വികസനം ജി.ഡി.പി.യുടെ കണക്കുകളിൽ മാത്രം അളക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും, ഏറ്റവും പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ എന്ത് മാറ്റമുണ്ടാക്കുന്നു എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡമെന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം ആവർത്തിച്ചു.

എന്നാൽ വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദന്റെ രാഷ്ട്രീയയാത്ര വിജയങ്ങളുടെ മാത്രം കഥയായിരുന്നില്ല. എല്ലാ വലിയ രാഷ്ട്രീയജീവിതങ്ങളെയും പോലെ അതും വൈരുധ്യങ്ങളാലും പരാജയങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു. പാർട്ടിക്കുള്ളിലെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ പലപ്പോഴും പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ മുന്നിലെത്തി. ചില വിഷയങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ച നിലപാടുകൾ വിമർശിക്കപ്പെട്ടു. ചില തീരുമാനങ്ങൾ യാഥാർഥ്യബോധത്തേക്കാൾ വൈകാരികമാണെന്ന് എതിരാളികൾ ആരോപിച്ചു. ചിലർ അദ്ദേഹത്തെ ജനകീയ നേതാവായി വിശേഷിപ്പിച്ചപ്പോൾ മറ്റുചിലർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയശൈലിയെ അതിരുകടന്ന ഏറ്റുമുട്ടലുകളുടെ രാഷ്ട്രീയമെന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കടുത്ത രാഷ്ട്രീയവിരുദ്ധർ പോലും സമ്മതിച്ച ഒരു കാര്യമുണ്ടായിരുന്നു—വി.എസ്. വിശ്വസിക്കാത്ത കാര്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയസൗകര്യത്തിനുവേണ്ടി പറയുന്ന നേതാവായിരുന്നില്ല. യോജിച്ചാലും വിയോജിച്ചാലും, അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് തന്റെ വിശ്വാസങ്ങളിൽ നിന്നായിരുന്നു.

അതാണ് അദ്ദേഹത്തെ സാധാരണ രാഷ്ട്രീയനേതാക്കളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കിയത്. ഇന്ത്യയിലെ പൊതുരാഷ്ട്രീയം ക്രമേണ വ്യക്തിപൂജയിലേക്കും തെരഞ്ഞെടുപ്പ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലേക്കും കോർപ്പറേറ്റ് ധനസഹായത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളിലേക്കും മാറിക്കൊണ്ടിരുന്ന കാലത്തും, വി.എസ്. രാഷ്ട്രീയം തെരുവുകളിലും തൊഴിലാളി യൂണിയനുകളിലും ഗ്രാമസഭകളിലും ജനകീയ സമരങ്ങളിലും ജീവിക്കുന്ന ഒന്നാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി പ്രസംഗശേഷിയല്ലായിരുന്നു; ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന അനുഭവങ്ങളുമായി തന്റെ രാഷ്ട്രീയം ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവായിരുന്നു.

അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണശേഷം ചില മാധ്യമങ്ങൾ “അവസാന കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ്” എന്ന വിശേഷണം ഉപയോഗിച്ചപ്പോൾ അതിനോട് യോജിക്കാൻ പല ചരിത്രകാരന്മാർക്കും സാധിക്കാതിരുന്നത്. ഒരു പ്രസ്ഥാനം ഒരിക്കലും ഒരൊറ്റ മനുഷ്യനിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം വി.എസിന് മുമ്പും ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷവും അത് തുടരും. എന്നാൽ ഒരു തലമുറയുടെ രാഷ്ട്രീയസംസ്കാരത്തെ ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ പ്രതിനിധീകരിച്ച നേതാക്കളിൽ ഒരാളായിരുന്നു വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ എന്നത് ചരിത്രസത്യമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിജയകഥയല്ല; സംഘടിത ജനപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ മാറ്റിമറിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ജീവിക്കുന്ന തെളിവാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപയാത്രയിൽ ആറുവയസ്സുകാരനായ ഒരു കുട്ടി ഉയർത്തിയ മുദ്രാവാക്യം കേരളം ഇന്നും മറന്നിട്ടില്ല—”ഇല്ല, ഇല്ല, മരിക്കുന്നില്ല… സഖാവ് വി.എസ്. മരിക്കുന്നില്ല… ജീവിക്കുന്നു ഞങ്ങളിലൂടെ…” ആ മുദ്രാവാക്യം ഒരു വൈകാരിക പ്രതികരണം മാത്രമായിരുന്നില്ല. അത് രാഷ്ട്രീയസ്മരണയുടെ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു. മനുഷ്യർ മരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവർ സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹിക ബോധവും അവർ നേടിയെടുത്ത അവകാശങ്ങളും അവർ വളർത്തിയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ചരിത്രത്തിൽ തുടർന്നുനിൽക്കുന്നു.

വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദന്റെ യഥാർഥ സ്മാരകം പുന്നപ്രയിലെ ശവകുടീരമല്ല. തലമുറകളായി ഭൂമിയില്ലാതെ ജീവിച്ചിരുന്ന കുടുംബങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഒരുതുണ്ട് ഭൂമിയാണ്. സ്ഥിരം ജോലി ലഭിച്ച ശുചീകരണ തൊഴിലാളിയുടെ പുഞ്ചിരിയാണ്. തൊഴിലിടങ്ങളിൽ ശബ്ദമുയർത്താൻ പഠിച്ച സ്ത്രീ തൊഴിലാളിയുടെ ആത്മവിശ്വാസമാണ്. ജന്മിയുടെ മുന്നിൽ തലകുനിക്കാതെ നിവർന്നുനിൽക്കുന്ന കാർഷികത്തൊഴിലാളിയുടെ ആത്മാഭിമാനമാണ്. സർക്കാർ വിദ്യാലയങ്ങളിൽ പഠിച്ച് ജീവിതം മാറ്റിയ കുട്ടികളുടെ ഭാവിയാണ്. പൊതുസമ്പത്ത് സ്വകാര്യലാഭത്തിനല്ല, പൊതുനന്മയ്ക്കാണെന്ന രാഷ്ട്രീയബോധമാണ്. കേരളം ലോകത്തിന് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിച്ച മനുഷ്യവികസന മാതൃകയുടെ സാമൂഹിക അടിത്തറയാണ്.

ഇന്ന് ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയം അതിവേഗം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഷയും മാറുന്നു. തെരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ കൂടുതൽ ചെലവേറിയതാകുന്നു. ആശയങ്ങളെക്കാൾ ഇമേജുകൾക്കും പ്രചാരണങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നു. അത്തരമൊരു കാലത്ത് വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദന്റെ ജീവിതം മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയസാധ്യതയെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നു—രാഷ്ട്രീയം അധികാരം നേടാനുള്ള വഴിയല്ല, അധികാരമില്ലാത്തവരുടെ ജീവിതം മാറ്റാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ച ഒരു തലമുറയുടെ രാഷ്ട്രീയം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയങ്ങളോട് യോജിക്കാം, വിയോജിക്കാം. എന്നാൽ കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം വഹിച്ച പങ്കിനെ അവഗണിക്കാൻ കഴിയില്ല. കാരണം വി.എസ്. ഒരു പാർട്ടിയുടെ മാത്രം നേതാവായിരുന്നില്ല; ആധുനിക കേരളത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ നിക്ഷേപിച്ച ഒരു ചരിത്രശക്തിയായിരുന്നു.

മനുഷ്യൻ പോയി.

പക്ഷേ അദ്ദേഹം ഉയർത്തിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം സംഘടിപ്പിച്ച മനുഷ്യർ ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം നേടിയെടുത്ത അവകാശങ്ങൾ ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ, വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദന്റെ ജീവിതത്തെ ഓർക്കുക എന്നത് ഒരു നേതാവിനെ അനുസ്മരിക്കുക മാത്രമല്ല; കേരളത്തെ കേരളമാക്കിയ സമരങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തെ വീണ്ടും വായിക്കുകയാണ്.

മനുഷ്യൻ മരിച്ചേക്കാം.

പക്ഷേ, ജനങ്ങളുടെ പോരാട്ടങ്ങൾക്ക് മരണമില്ല.